برینداربوونی وەرزشی

برینداربوونی وەرزشی مەودایەکی فراوان دەگرێتەوە، لە کشانی ماسولکەی سووکەوە کە لە چەند ڕۆژێکدا چاک دەبێتەوە تا پچڕانی تەواوی بەستەرەکان کە پێویستیان بە دووبارە دروستکردنەوە بە نەشتەرگەری هەیە. تێگەیشتن لە سروشتی برینداربوونەکە ڕێنمایی چارەسەر دەکات و کاتی واقیعی گەڕانەوە بۆ وەرزش دیاری دەکات.

**کشانی ماسولکەکانی پشتی ڕان و پچڕانیان**

برینداربوونی ماسولکەی پشتی ڕان بەزۆری لە کاتی ڕاکردنی خێرا، بازدان یان هەنگاونانی درێژی بەرەو پێشەوەدا ڕوو دەدات؛ وەرزشوانەکە ئازاری تیژ لە پشتی ڕانیدا هەست پێ دەکات. کشانە سووکەکان لە ماوەی ١–٢ هەفتەدا سارێژ دەبن؛ پچڕانە تەواوەکان لەوانەیە چەند مانگێک بخایەنن و هەندێک جار پێویستیان بە نەشتەرگەری هەیە. دووبارە برینداربوونەوە باوە، بۆیە گرنگە هۆکارە یارمەتیدەرەکان (لاوازیی سمت، ناهاوسەنگیی ماسولکەکان) دیاری بکرێن و پێش گەڕانەوە بۆ وەرزش چاک بکرێن.

**تێکچوونی وەتەری ئەخیل**

وەتەری ئەخیل، کە ئەستوورترین وەتەری لەشە، لای ڕاکەران لەبەردەم مەترسیدایە، بەتایبەتی دوای زیادکردنی خێرای بڕی ڕاهێنان یان گۆڕینی پێڵاو. ئازارەکە سەرەتا دوای چالاکی هەست پێ دەکرێت؛ لە حاڵەتە پێشکەوتووەکاندا لە کاتی ڕاهێنانیشدا بەردەوام دەبێت. ڕاهێنانی بەهێزکردنی ئێسێنتریکی هەنگاو بە هەنگاو ناوەندی چاکبوونەوەیە. چارەسەرکردنی هۆکارە بایۆمیکانیکییە ئامادەکەرەکان (زیاد چەمانەوەی پێ بۆ ناوەوە، گرژیی پشتی قاچ) دووبارەبوونەوەی نەخۆشی کەم دەکاتەوە.

**ئازاری پێشەوەی لووسکی قاچ (سەندرۆمی فشاری لای ناوەوەی ئێسکی قەڵەم)**

ئازار بە درێژایی لای ناوەوەی ئێسکی قاچ (تیبیا)، کە بەزۆری لە سەرەتای ڕاهێناندا دەئێشێت بەڵام بە گەرمکردنەوە کەم دەبێتەوە، تەنها بۆ ئەوەی دوای ڕاهێنان بگەڕێتەوە و ڕۆژی دواتر خراپتر بێت. زیاد چەمانەوەی پێ بۆ ناوەوە و گرژیی ماسولکەکانی پشتی قاچ (پووزی قاچ) هۆکارە یارمەتیدەرە باوەکانن. چارەسەر بریتییە لە ڕاکێشانی ماسولکەی پشتی قاچ، کردنەوەی خاڵی هەستیار (تریگەر پۆینت)، ڕاستکردنەوەی میکانیکی پێ بە ناوپێڵاوی پزیشکی و گۆڕینی چالاکی.

**درزی ئێسک بەهۆی فشاری دووبارە**

ئێسک بە بەردەوامی وەک وەڵامێک بۆ باری میکانیکی خۆی نوێ دەکاتەوە. کاتێک فشارەکە لە توانای چاککردنەوەی ئێسک زیاتر بێت، درزی ئێسک بەهۆی فشاری دووبارە دروست دەبێت. شوێنە باوەکان: ئێسکی قاچ، ئێسکەکانی ناوپێ، ئێسکی باریکی قاچ، ئێسکی ڕان و حەوز. تیشکی ئێکس زۆرجار لە سەرەتادا ئاسایییە؛ ئێم ئاڕ ئای (MRI) هەستیارترە. چارەسەر بە پشوویەکی ڕێژەیی دەست پێ دەکات بۆ ئەوەی سارێژبوون ڕوو بدات، پاشان کاتێک بێ ئازار بوو هێدی هێدی بار زیاد دەکرێت.

**سەندرۆمی ئازاری کڵاوەی ئەژنۆ (ئەژنۆی بازدەر)**

ئازار لە ناو یان دەوری کڵاوەی ئەژنۆ، کە بە دانیشتنی درێژ، سەرکەوتن بە پلیکانەدا، دانیشتنی چەمیو و ڕاکردن خراپتر دەبێت. بە شێوەی نەریتی بە لادانی شوێنی کڵاوەی ئەژنۆ دەدرایە پاڵ، بەڵام لاوازیی سمت، سووڕانی ئێسکی ڕان و میکانیکی خراپی پێ هۆکارە یارمەتیدەرە سەرەکییەکانن. چارەسەر ڕوو لە هەموو هۆکارە یارمەتیدەرەکان دەکات: ڕاهێنانی بەهێزکردنی سمت، چالاککردنی ماسولکەی VMO، و ڕاستکردنەوە بە پێڵاو یان ناوپێڵاوی پزیشکی.

**دڕانی بەستەری خاچی پێشەوە**

بەستەری خاچی پێشەوە بەزۆری لە کاتی دابەزین لە بازدان، سووڕانەوە لەسەر پێ یان کەمکردنەوەی کتوپڕی خێراییدا دەدڕێت؛ زۆرجار لەگەڵ دەنگی تەقەیەکی بیستراو و ناجێگیریی دەستبەجێدا. دڕانە تەواوەکان بەگشتی پێویستیان بە دووبارە دروستکردنەوە بە نەشتەرگەری هەیە، بەتایبەتی لای کەسانی چالاک. چارەسەری سروشتی (فیزیۆتێراپی) پێش نەشتەرگەری بۆ پاراستنی مەودای جووڵە و هێزی ماسولکەی چوارسەری ڕان، چاکبوونەوەی دوای نەشتەرگەری کورت دەکاتەوە. گەڕانەوە بۆ وەرزش بەزۆری ٦–٩ مانگ دوای دووبارە دروستکردنەوە دەخایەنێت.

**برینداربوونەکانی مێنیسکەس**

دڕانی مێنیسکەس (کڕکڕاگەی ئەژنۆ) کاتێک ڕوو دەدات کە ئەژنۆ دەسووڕێت و پێ لەسەر زەوی جێگیرە؛ لە تۆپی پێ و تۆپی سەبەتەدا باوە. لەوانەیە ئەژنۆ ئاوسێت و دەنگی چرکەی لێوە بێت. زۆربەی دڕانە بەشەکییەکان بە باشی وەڵامی چارەسەری سروشتی دەدەنەوە؛ دڕانە سەختەکان کە دەبنە هۆی قوفڵبوون یان نیشانەی میکانیکیی بەردەوام لەوانەیە پێویستیان بە نەشتەرگەری بە ئارسرۆسکۆپ هەبێت. بەتواناکردنەوە (rehabilitation) جەخت لەسەر کۆنترۆڵکردنی ئاوسان، مەودای جووڵە و ڕاهێنانی بەهێزکردنی هەنگاو بە هەنگاو دەکاتەوە.

**ئانیشکی تێنسبازان (ئازاری دەرەوەی ئانیشک)**

برینداربوون بەهۆی زۆر بەکارهێنانی وەتەری هاوبەشی ماسولکە ڕاستکەرەوەکانە لە لای دەرەوەی ئانیشک؛ تەنها تایبەت نییە بە یاریزانانی تێنس. ڕاستکردنەوەی دووبارەی مەچەک (تایپکردن، بۆیەکردن، باخەوانی) هۆکارێکی وروژێنەری باوە. چارەسەری دەستی و دەرزی وشک (dry needling) ئازار و هێزی گرتن باشتر دەکەن. ڕاهێنانی بەهێزکردنی ئێسێنتریکی کلیلی چاکبوونەوەی بەردەوام و ڕێگرتن لە دووبارەبوونەوەی نەخۆشین.

**دەرچوونی شان**

دەرچوونی شان بەرەو پێشەوە بەهۆی زەبر بەزۆری لە کەوتن یان سووڕانی زۆرەملێی شان بەرەو دەرەوە دروست دەبێت. دوای گەڕاندنەوەی جومگەکە بۆ شوێنی خۆی لە نەخۆشخانە و قۆناغێکی پاراستن بە باندی هەڵواسینی دەست، چارەسەری سروشتیی ڕێکخراو ماسولکە سووڕێنەرەکانی شان (ڕۆتەیتەر کەف) و کۆنترۆڵی ئێسکی پشتی شان بنیات دەنێتەوە بۆ ڕێگرتن لە دەرچوونەوەی دووبارە. ئەو وەرزشوانانەی ناجێگیریی دووبارەیان هەیە لەوانەیە پێش گەڕانەوە بۆ وەرزشە بەرکەوتنییەکان پێویستیان بە نەشتەرگەریی سەقامگیرکردن هەبێت.

**ڕێگری و ئامادەکاریی جەستەیی**

زۆرێک لە برینداربوونی وەرزشی دەکرێت ڕێگرییان لێ بکرێت. گەرمکردنەوەی دروست، زیادکردنی هەنگاو بە هەنگاوی بڕی ڕاهێنان، ئامادەکاریی دەماری-ماسولکەیی و چارەسەرکردنی برینداربوونە پێشووەکان بە شێوەیەکی بەرچاو مەترسی کەم دەکەنەوە. ئەو وەرزشوانانەی دوای برینداربوون دەگەڕێنەوە بۆ وەرزش، پێش دەستپێکردنەوەی ڕاهێنانی تەواو، دەبێت پێوەرە بابەتییەکانی هێز و جووڵە پڕ بکەنەوە، نەک تەنها نەمانی نیشانەکان.