بەتواناکردنەوەی ئێسک و جومگە

ئەو دەستێوەردانانەی چارەسەری سروشتی کە بۆ ئەو نەخۆشانە بەکاردێن کە پێویستیان بە چارەسەری پزیشکی و نەشتەرگەریی ئێسک و جومگە هەیە، پێیان دەوترێت بەتواناکردنەوەی ئێسک و جومگە.

دوای نەشتەرگەرییەکانی ئێسک و جومگە، گەچگرتن، دانانی جەبیرە و دانانی ئەندامی دەستکرد، بە زۆری ڕەقبوون و ڕەقبوونی ماسولکە لە جومگەکانی نەخۆشدا دروست دەبێت. دوای چارەسەر بە گەچ یان جەبیرە، نەخۆش ناتوانێت ئەو جومگەیە وەک پێشوو بە نەرمی و ئاسوودەیی بەکاربهێنێت. هۆکاری ئەمە ئەو بێجووڵەییەیە کە بەهۆی جومگەکەوە بەسەر ماسولکەکاندا دێت. جگە لە سکاڵاکانی وەک ئاوسانی جومگە، سنووردار بوونی جووڵە و ئازار لە کاتی جووڵەدا، لاوازییەکی بەرچاو لە ماسولکەکاندا دەبینرێت. لێرەدایە کە بەتواناکردنەوەی ئێسک و جومگە ڕۆڵی خۆی دەگێڕێت.

یەکەیەکی لاوەکییە کە پسپۆڕە لە بەتواناکردنەوەی ئێسک و جومگە، چارەسەری سروشتی و بەتواناکردنەوە (rehabilitation)، و چاودێریی گرووپێکی زۆر قەرەباڵغی نەخۆشی دەکات. دوای ئەوەی ئەو نەخۆشەی گونجاوە بۆ بەتواناکردنەوەی ئێسک و جومگە لەلایەن چارەسەرکارێکی سروشتییەوە هەڵدەسەنگێندرێت، بەرنامەیەکی تایبەتی بەتواناکردنەوە بۆ نەخۆشەکە ئامادە دەکرێت و لەم قۆناغەدا نەخۆش و فیزیۆتێراپیست بە شێوەی تاکەکەسی دەست بە کارکردن دەکەن. ماوەی چارەسەر و ژمارەی ئەو دانیشتنی چارەسەرانەی ئەنجام دەدرێن بەپێی کێشەکانی نەخۆش جیاوازن.

بەتواناکردنەوەی ئێسک و جومگە لە هەموو حاڵەتەکانی ئێسک و جومگەی کۆئەندامی ماسولکە و ئێسکدا بەکاردێت کە پێویستیان بە چارەسەری پارێزگارانە یان نەشتەرگەری هەیە. پێش و دوای دەستێوەردانی ئێسک و جومگە (نەشتەرگەری، گەچ، جەبیرە، ئەندامی دەستکرد و هتد)، پێویستە نەخۆش هەڵبسەنگێندرێت و پلانێکی چارەسەری سروشتی بۆ ماوەی کورت، مامناوەند و بۆ ماوەی درێژ ئامادە بکرێت. پێویستە پلانەکان بۆ داهاتووی نەخۆش لەگەڵ پسپۆڕانی ئێسک و جومگە و چارەسەرکارانی سروشتی و یاریدەدەرەکانیان گفتوگۆ بکرێن، و لە سەرەتادا پرۆتۆکۆڵێکی بەتواناکردنەوەی ئێسک و جومگە دابنرێت.

ئەرکەکە تەنها گەیاندنی نەخۆش بە بەرزترین ئاستی باشیی کارکردی و بەتواناکردنەوەی نییە، بەڵکو پاراستنی باری ئێستای نەخۆش و ئەو نەشتەرگەرییەشە کە ئەنجام دراوە.

بەتواناکردنەوەی ئێسک و جومگە لەم حاڵەتانەدا بەکاردێت: - ڕەقبوونی جومگە و تێکچوونەکانی سووڕی خوێن دوای شکان / دەرچوونی جومگە - پێش و دوای نەشتەرگەرییەکانی مێنیسکەس (کڕکڕاگەی ئەژنۆ)، برینداربوونی بەستەر و برینداربوونی وەرزشیی تر - لاربوونەوەی بڕبڕەی پشت (سکۆلیۆسیس) و چەمانەوەی بڕبڕەی پشت - دوای پێی تەخت، کێشەکانی پێ و برینداربوونی وەرزشی - پێش و دوای نەشتەرگەرییەکانی ئێسک و جومگە وەک دانانی ئەندامی دەستکرد

ئامانجەکانی بەتواناکردنەوەی ئێسک و جومگە گەڕاندنەوە یان باشترکردنی ئەو کارکردانەی جەستەیە کە بەهۆی کەموکوڕی لە پێکهاتەی ئێسکی نەخۆشدا لەدەست چوون. ئامانج ئەوەیە نەخۆش بگەڕێتەوە سەر کار و پیشەکەی، نەخۆش بگەڕێتەوە سەر کار و پیشەکەی، و وەک ئەنجامی چارەسەرەکە بەبێ پێویستی بە کەسی تر بژی.

ئەو نەخۆشەی بۆ بەتواناکردنەوەی ئێسک و جومگە چارەسەر دەکرێت، دوای هەڵسەنگاندن لەلایەن پسپۆڕی چارەسەری سروشتی (فیزیۆتێراپی) و بەتواناکردنەوە و فیزیۆتێراپیستەوە، و بە وەرگرتنی ڕای پسپۆڕی ئێسک و جومگە، بۆ بەرنامەیەکی تایبەتی بەتواناکردنەوە ئامادە دەکرێت. ڕێڕەوی بەتواناکردنەوە لە ئەنجامی کارکردنی تاکەکەسی لەگەڵ فیزیۆتێراپیستەکاندا دیاری دەکرێت، بەپێی توانای نەخۆش، بەشداریی نەخۆش لە چارەسەردا و پابەندبوونی.

بەتواناکردنەوەی ئێسک و جومگە زۆرتر لەم حاڵەتانەدا بەکاردێت: - **بەتواناکردنەوەی دوای بڕینی ئەندام** — بریتییە لە لابردنی نەشتەرگەریی بەشێک یان هەموو باسک یان قاچ، یان هەردووکیان پێکەوە لەگەڵ ئێسکەکە. ٨٥٪ی ئەو بڕینی ئەندامانەی بەهۆی چەندین هۆکارەوە ئەنجام دەدرێن لە قاچەکاندان. دوای ئەوەی باری نەخۆشەکان دوای بڕینی ئەندام جێگیر دەبێت، پێویستە ڕێگای بەتواناکردنەوەی ئێسک و جومگە دەست پێ بکرێت و بەتواناکردنەوەی بەشی ماوەی ئەندامەکە دەست پێ بکات. ئەندامی دەستکرد و ئامرازی پاڵپشتی (ئۆرسۆسیس) بۆ ناوچە لەدەستچووەکە دادەنرێن. بەتواناکردنەوە بەپێی شوێن و باری ئەندامە دەستکردەکان بەردەوام دەبێت.

- **نەشتەرگەرییەکانی جومگەی دەستکرد (ئێندۆپرۆستێزیس)** — جومگەی دەستکرد زۆرتر بۆ جومگە گەورەکانی وەک ئەژنۆ، سمت و شان دادەنرێت. هەوڵ دەدرێت کێشەی نوێی دوای نەشتەرگەری نەخرێتە سەر ئەو کێشانەی پێش نەشتەرگەرییەکە هەبوون. پێویستە بەتواناکردنەوەی ئێسک و جومگە هەر کە باری نەخۆش جێگیر بوو دەست پێ بکرێت.

- **بەتواناکردنەوەی شکان** — بەپێی باری شکانە داخراوەکان یان نەشتەرگەریکراوەکان، لە ماوەی چاکبوونەوەدا کارەکانی چارەسەری سروشتی ئەنجام دەدرێن کە هەڵئاوسان و ئازار کەم دەکەنەوە و ڕەوتی خوێن زیاد دەکەن. دوای لابردنی گەچ یان دوای نەشتەرگەری، پێویستە ڕاهێنان لەسەر بەکارهێنانی گۆچان یان گۆچانی بن باڵ و ڕاهێنانی هاوسەنگیی ڕۆیشتن بدرێت. پێویستە هاوکات بەتواناکردنەوەی ئێسک و جومگە دەست پێ بکرێت.

- **بەتواناکردنەوەی لاربوونەوەی بڕبڕەی پشت** — چارەسەری سروشتی و بەتواناکردنەوە لە قۆناغی پێش و دوای نەشتەرگەریدا گرنگییەکی زۆریان هەیە.

- **برینداربوونی بەستەری خاچی لە ناوچەی ئەژنۆ** - **زیانگەیشتن و دڕانی مێنیسکەس لە ئەژنۆدا** - **برینداربوونی ماسولکە و وەتەر بەهۆی زەبرەوە لە شان و ئانیشکدا**

هەموو ئەمانە لە ناو بەرنامەی بەتواناکردنەوەی ئێسک و جومگەدا دەگیرێنەوە. بەتواناکردنەوەی ئێسک و جومگە کاری تیمییە. پێویستە تیمەکە کارمەندانی بوارە جیاوازەکان لەخۆ بگرێت، وەک پسپۆڕانی ئێسک و جومگە، پسپۆڕانی FTR، فیزیۆتێراپیستەکان، پەرستاران، دەروونناسەکان، پسپۆڕانی چارەسەری پیشەیی (ئەرگۆتێراپی)، و پسپۆڕانی ئامرازەکانی پاڵپشتی و ئەندامی دەستکرد.