برینداربوونەکانی درکەپەتک بە زۆری پێویستیان بە ئەندامانی تیمی بەتواناکردنەوە (rehabilitation) لە پسپۆڕییە جیاوازەکانەوە هەیە کە دەبێت پێکەوە کار بکەن بۆ ئەوەی باشترین ئەنجامی گونجاو بە دەست بهێنیت. ئەم تیمە فیزیۆتێراپیستێک، چارەسەرکارێکی پیشەیی، پەرستارێک بۆ ڕێکخستنی دەرمانەکان و چاودێریی هەر برینێک، دەروونناسێکی کلینیکی بۆ یارمەتیدان لە ڕووبەڕووبوونەوەی زەبرەکە، پسپۆڕێکی خۆراک و پزیشکێک کە سەرپەرشتیی هەموو چاودێرییە پزیشکییەکان دەکات لەخۆ دەگرێت.
لە قۆناغە جیاوازەکانی بەتواناکردنەوەدا، چارەسەرکارەکان جەخت دەکەنە سەر پاراستن و ڕاهێنانی بەهێزکردنی کاری ماسولکە، گەشەپێدانەوەی شارەزاییە وردەکانی جووڵە، و فێربوونی تەکنیکی گونجاندن بۆ ئەنجامدانی ADLsەکانت (چالاکییەکانی ژیانی ڕۆژانە). بە درێژایی ڕێگای چاکبوونەوە، پێویستە تۆ و ئەندامانی خێزانەکەت لەسەر کاریگەرییەکانی برینداربوونی درکەپەتک و چۆنیەتیی ڕێگریکردن لە ئاڵۆزییەکان فێر بکرێن، و ئامۆژگاریت پێ بدرێت بۆ بنیاتنانەوەی ژیانت و بەرزکردنەوەی چۆنیەتیی ژیان و سەربەخۆییت.
ماوەی بەتواناکردنەوە و چاکبوونەوە بە تەواوی بەپێی سەختیی برینەکە و هەروەها ئەوەی نەخۆش چەند خێرا دوای برینداربوون دەست بە خزمەتگوزارییە چڕەکانی بەتواناکردنەوە دەکات جیاواز دەبێت. هەتا زیاتر چاوەڕێ بکرێت، مەترسیی جێگیربوونی کەمتوانایی یان لاوازیی هەمیشەیی زیاتر دەبێت.
هەڵبژاردنی بەرنامەی بەتواناکردنەوەی درکەپەتک:
زۆرجار ژیان دوای ڕووداوێکی گەورەی پزیشکی دەکرێت زۆر پڕ لە ئاستەنگ بێت. پێداویستی و ئەولەوییەتەکانی ژیانی ڕۆژانە لەوانەیە ئەوەندە بگۆڕێن کە هەست بکەین بووینەتە کەسێکی بە تەواوی نوێ. لەم قۆناغەدا، جگە لە چارەسەرە خێراکانی ئینتەرنێت، کەس پێویستی بە چاودێریی تایبەتمەند دەبێت بۆ گەڕانەوە بۆ شێوازی ژیانی ئاسایی. برینداربوونەکانی درکەپەتک (SCI) لەوانەیە یەکێک بن لە جددیترین برینەکانی ئێسک و جومگە کە پێویستیان بە چاودێرییەکی زۆر باش و پاڵپشتیی چاکبوونەوە هەیە. بۆ ڕێگریکردن لە ئاڵۆزییە لاوەکییەکان، گەیاندنی کاری جەستەیی بۆ بەرزترین ئاست و گەڕانەوە بۆ ناو کۆمەڵگا، بەرنامەیەکی ڕێکخراوی بەتواناکردنەوە بۆ ئەو کەسانە پێشنیار دەکرێت کە تووشی برینداربوونی درکەپەتک (SCIs) دەبن.
بەرنامەکانی بەتواناکردنەوە بۆ برینداربوونەکانی درکەپەتک دەکرێت چەند جۆرێک بن. ئەمانە زۆرتر لە نەخۆشخانەکان، کلینیکە سەربەخۆکان و خزمەتگوزارییەکانی چاودێریی ماڵەوەدا پێشکەش دەکرێن. ئاستی ئەو چاودێرییەی هەر یەکێکیان پێشکەشی دەکات دەکرێت جیاواز و لە یەکتر جودا بێت. هەڵبژاردنی ئەوەی گونجاوە بۆ بارەکەت لەوانەیە قورس بێت. برینداربوونەکانی درکەپەتک دەکرێت تەواو یان ناتەواو بن. برینداربوونی تەواو دەبێتە هۆی لەدەستدانی هەمیشەیی توانای درکەپەتک بۆ ناردنی پەیام بۆ مێشک. لە هەمان کاتدا، برینداربوونی ناتەواو تەنها زیانێکی بەشەکی بە درکەپەتک دەگەیەنێت و هەندێک لە کارە جووڵەیی و هەستییەکان دەمێننەوە. بەتواناکردنەوە بۆ ئەم دوو جۆرە برینە لە یەکتر جیاوازە. لەسەر بنەمای مێژووی نەخۆشیی نەخۆشەکە و ئەندازەی زیانەکە، بەرنامەی گونجاوی بەتواناکردنەوە بۆ چاکبوونەوەی کاریگەر پێشنیار دەکرێت.
ئامرازە یارمەتیدەرەکان
ئامرازە یارمەتیدەرەکانی وەک کورسیی چەرخدار کاریگەرییەکی گەورەیان لەسەر چۆنیەتیی ژیانی نەخۆش هەیە، و هەڵبژاردنی بە وردی گرنگە.
فێرکردنی نەخۆش چۆن لە بارێکەوە بۆ بارێکی تر خۆی بگوازێتەوە، وەک لە کورسیی چەرخدارەوە بۆ سەر جێگا، بەشێکی گرنگی چارەسەرەکەیە، و ئامرازی وەک تەختەی خزاندنی گواستنەوە و دەسگیرەکان دەتوانن لەم کارانەدا یارمەتی بدەن. ئەو کەسانەی دەتوانن بە سەربەخۆیی بە تەختەی خزاندن لە کورسیی چەرخدارەکەیانەوە بۆ سەر کورسیی شۆفێر خۆیان بگوازنەوە، لەوانەیە بتوانن بە ئۆتۆمبێلێکی گونجێنراو دیسان لێخوڕین بکەن. سەربەخۆیی تەواو لە لێخوڕیندا پێویستی بە توانای بارکردن و داگرتنی کورسیی چەرخدارەکەش هەیە لە ئۆتۆمبێلەکەدا. جگە لە فێربوونی شارەزایی وەک گواستنەوە بە کورسیی چەرخدار، کەسانی تووشبوو بە برینداربوونی درکەپەتک دەتوانن سوودێکی زۆر لە ڕاهێنانی گەڕاندنەوەی توانای جەستە ببینن. لە زۆربەی حاڵەتەکاندا، برینداربوونی درکەپەتک پەلەکانی خوارەوە یان بە تەواوی ئیفلیج دەکات، یان هێز، بەرگەگرتن یان کۆنترۆڵی جووڵەی پێویستیان بۆ ڕاهێنانی جەستەیی سەلامەت و کاریگەر نامێنێت. بۆیە زۆربەی ڕاهێنانە وەرزشییەکان ئامێری پێوانەی هەوڵ بە سووڕاندنی دەست، ئامێری پێوانەی هەوڵ بە کورسیی چەرخدار، و مەلەوانی بەکاردەهێنن.
فیزیۆتێراپیستەکان دەتوانن چۆنیەتیی ژیانی کەسانی تووشبوو بە برینداربوونی درکەپەتک باشتر بکەن بە دانانی بەرنامەی ڕاهێنان کە بەپێی پێداویستییەکانی هەر نەخۆشێک داڕێژرابن. هەروەها دەکرێت ئامرازی گونجێنراوی چالاکیی جەستەیی بەکاربهێنرێت بۆ ئەوەی بەشداری لە وەرزشدا ممکن بێت.
ڕاهێنانی ڕۆیشتن
ڕاهێنان لەسەر ئامێری ڕاکردن بە پاڵپشتیی کێشی لەش دەستێوەردانێکی ترە کە فیزیۆتێراپیستەکان دەتوانن یارمەتی تێدا بدەن. ڕاهێنان لەسەر ئامێری ڕاکردن بە پاڵپشتیی کێشی لەش لێکۆڵینەوەی لەسەر کراوە بە مەبەستی ڕێگریکردن لە کەمبوونەوەی ئێسک لە پەلەکانی خوارەوەدا لە کەسانی تووشبوو بە برینداربوونی درکەپەتک. توێژینەوەکان دەریانخستووە کە هەڵگرتنی کێشی لەش بە زوویی دوای برینداربوونی کتوپڕی درکەپەتک، بە وەستان یان ڕۆیشتن لەسەر ئامێری ڕاکردن (٥ جار لە هەفتەیەکدا بۆ ماوەی ٢٥ هەفتە)، بووە هۆی ئەوەی هیچ کەمبوونەوەیەک یان تەنها کەمبوونەوەیەکی مامناوەند لە ئێسکی ئیسفەنجیدا ڕوو بدات، بە بەراورد لەگەڵ ئەو کەسانەی جووڵەیان پێ نەکرابوو و ٧-٩%ی ئێسکی ئیسفەنجییان لە ئێسکی قاچ (تیبیا)دا لەدەست دا. هەروەها بەم دواییانە دەرکەوتووە کە ڕاهێنانی ڕۆیشتن بە پاڵپشتیی کێشی لەش، لە نێوان نەخۆشانی تووشبوو بە برینداربوونی ناتەواوی درکەپەتک، لە چارەسەری سروشتی (فیزیۆتێراپی)ی ئاسایی کاریگەرترە بۆ باشترکردنی پێوەرە شوێنی-کاتی و جووڵەییەکانی شێوەی ڕۆیشتن.
تێکەڵەیەک لە ڕاهێنان لەسەر ئامێری ڕاکردن بە پاڵپشتیی کێشی لەش (BWSTT) و BWSTT بە یارمەتیی ڕۆبۆت لە هەندێک بەرنامەی ڕاهێناندا جێبەجێ دەکرێت. سوودەکان بریتین لە: (١) یارمەتیدان لە دووبارە دروستکردنەوەی جووڵەی قاچەکان و باشترکردنی شێوەی ڕۆیشتن (خێرایی، درێژیی هەنگاو، مەودا)؛ (٢) دەکرێت دانیشتنی چارەسەرەکانی ڕاهێنان درێژتر بکرێنەوە و خێرایی ڕۆیشتن ڕێک بخرێت، کە ئەنجامی جووڵەیی زیاد دەکات؛ (٣) جووڵەی یەکسان و جێگیر دابین دەکات، لە کاتێکدا دەستێوەردان/ئاماژە دەستییەکانی ڕاهێنەر لەوانەیە جیاواز بن (هەرچەندە پێویستە ڕاهێنەرێک شێوەی ڕۆیشتن و پێوەرەکانی ئەنجامی ڕاهێنانەکە شیکار بکات و سەرپەرشتیی ڕاهێنانەکە بکات).
لەوانەیە هەر یەکێک لەم ڕێگایانەی خوارەوە پێشنیار بکەین:
- ورووژاندنی کارەبایی
- چارەسەر بە شەپۆلی کورت و درێژ
- چارەسەر بە لەیزەر
- چارەسەر بە شەپۆلی سەرووی دەنگ
- ڕاهێنانەکان
دەرزی ستیرۆید
- دەرزی خاڵە هەستیارەکانی ماسولکە
- دەرزی ستیرۆیدی ئیپیدیوراڵ
- دەرزی ئیپیدیوراڵ لە ڕێگەی کونی دەمارەوە
ورووژاندنی موگناتیسیی دووبارەبووەوە بە ناو کەللەسەردا (rTMS)
ورووژاندنی درکەپەتک
پەمپی باکلۆفین لە ناو پەردەی درکەپەتک
چاوپێکەوتنێک بگرە
سکرتێر یەکەم کاتی چاوپێکەوتن لە ماوەی کاتی کارکردنی کلینیکدا دیاری دەکات.
ئەم پەڕەیە چارەسەرێک دەخاتە ڕوو کە لە سەنتەری پزیشکیی ئەلعیمران پێشکەش دەکرێت و جێگەی هەڵسەنگاندنی پزیشکیی تایبەت بە هەر کەسێک ناگرێتەوە. گونجاوی چارەسەرەکە لە کاتی ڕاوێژدا دیاری دەکرێت.