نەخۆشیی وەسواسی ناچاری (OCD)

نەخۆشیی وەسواسی ناچاری (OCD) بریتییە لە شێوازێک لە بیرۆکە و ترسی نەخوازراو (وەسواسەکان) کە وات لێدەکەن ڕەفتاری دووبارەبووەوە (ڕەفتاری ناچاری) ئەنجام بدەیت. ئەم وەسواس و ڕەفتارە ناچارییانە چالاکییە ڕۆژانەکان تێک دەدەن و دەبنە هۆی ناڕەحەتییەکی زۆر.

لەوانەیە هەوڵ بدەیت گوێ بە وەسواسەکانت نەدەیت یان ڕایانبگریت، بەڵام ئەمە تەنها ناڕەحەتی و دڵەڕاوکێکەت زیاتر دەکات. لە کۆتاییدا هەست دەکەیت ناچاریت کارە ناچارییەکان ئەنجام بدەیت بۆ ئەوەی فشارەکەت کەم بکەیتەوە. سەرەڕای هەوڵدان بۆ گوێنەدان یان ڕزگاربوون لە بیرۆکە یان پاڵنەرە بێزارکەرەکان، هەر دەگەڕێنەوە. ئەمەش دەبێتە هۆی ڕەفتاری ڕێوڕەسمیی زیاتر — ئەمە بازنە داخراوەکەی OCD ـە.

OCD زۆرجار لە دەوری هەندێک بابەتی دیاریکراو دەسووڕێتەوە — بۆ نموونە، ترسێکی زۆر لە پیسبوون بە میکرۆب. بۆ کەمکردنەوەی ترست لە پیسبوون، لەوانەیە بە ناچاری ئەوەندە دەستەکانت بشۆیت تا ئازاریان دەبێت و دەقڵیشێن.

نەخۆشیی وەسواسی ناچاری زۆرجار هەم وەسواسەکان و هەم ڕەفتاری ناچاری دەگرێتەوە. بەڵام دەشێت تەنها نیشانەکانی وەسواس یان تەنها نیشانەکانی ڕەفتاری ناچاریت هەبێت. لەوانەیە بزانیت یان نەزانیت کە وەسواس و ڕەفتارە ناچارییەکانت زیادەڕۆیی یان نالۆژیکین، بەڵام کاتێکی زۆرت لێ دەگرن و کار دەکەنە سەر کارە ڕۆژانەکانت و چالاکیی کۆمەڵایەتی، خوێندن یان کارەکەت.

**نیشانەکانی وەسواس**

وەسواسەکانی OCD بیرۆکە، پاڵنەر یان وێنەی دووبارەبووەوە، بەردەوام و نەخوازراون کە بە زۆر دێنە ناو مێشکەوە و دەبنە هۆی ناڕەحەتی یان دڵەڕاوکێ. لەوانەیە هەوڵ بدەیت گوێیان پێ نەدەیت یان بە ئەنجامدانی ڕەفتارێکی ناچاری یان ڕێوڕەسمێک لێیان ڕزگارت بێت. ئەم وەسواسانە زۆرجار ئەو کاتە دێنە ناو مێشکتەوە کە هەوڵ دەدەیت بیر لە شتی تر بکەیتەوە یان کاری تر بکەیت.

وەسواسەکان زۆرجار بابەتی دیاریکراویان هەیە، وەک: - ترس لە پیسبوون یان چڵکن - گومانکردن و قورسیی بەرگەگرتنی نادڵنیایی - پێویستی بەوەی شتەکان ڕێکوپێک و هاوتا بن - بیرۆکەی توندوتیژ یان ترسناک دەربارەی لەدەستدانی کۆنترۆڵ و زیانگەیاندن بە خۆت یان کەسانی تر - بیرۆکەی نەخوازراو، لەوانە توندوتیژی، یان بابەتی سێکسی یان ئایینی

نموونەکانی نیشانەکانی وەسواس ئەمانەن: - ترس لە پیسبوون بە دەستلێدانی ئەو شتانەی کەسانی تر دەستیان لێداوە - گومانکردن لەوەی دەرگاکەت قفڵ کردووە یان سۆبەکەت کوژاندووەتەوە - فشاری دەروونیی زۆر کاتێک شتەکان ڕێکوپێک نین یان ڕووەو لایەکی دیاریکراو نین - وێنەی لێخوڕینی ئۆتۆمبێلەکەت بەرەو کۆمەڵێک خەڵک - بیرکردنەوە لە هاوارکردنی قسەی ناشیرین یان ڕەفتاری نەگونجاو لە بەردەم خەڵکدا - وێنەی سێکسیی ناخۆش - دوورکەوتنەوە لەو دۆخانەی دەتوانن وەسواسەکان بورووژێنن، وەک تەوقەکردن

**نیشانەکانی ڕەفتاری ناچاری**

ڕەفتاری ناچاریی OCD ڕەفتاری دووبارەبووەوەن کە هەست دەکەیت ناچاریت ئەنجامیان بدەیت. ئەم ڕەفتارە دووبارەبووانە یان کارە دەروونییانە بۆ کەمکردنەوەی ئەو دڵەڕاوکێیەن کە پەیوەستە بە وەسواسەکانتەوە یان بۆ ڕێگریکردن لە ڕوودانی شتێکی خراپ. بەڵام ئەنجامدانی ڕەفتاری ناچاری هیچ چێژێکی تێدا نییە و لەوانەیە تەنها ئاسوودەییەکی کاتی لە دڵەڕاوکێ ببەخشێت.

لەوانەیە یاسا یان ڕێوڕەسمێک بۆ خۆت دابنێیت و پەیڕەوی بکەیت کە یارمەتیت دەدات دڵەڕاوکێکەت کۆنترۆڵ بکەیت کاتێک بیرۆکەی وەسواسیت هەیە. ئەم ڕەفتارە ناچارییانە زیادەڕۆیین و زۆرجار بە شێوەیەکی واقیعی پەیوەندییان بەو کێشەیەوە نییە کە بۆ چارەسەرکردنی دانراون.

وەک وەسواسەکان، ڕەفتاری ناچاریش زۆرجار بابەتی دیاریکراویان هەیە، وەک: - شوشتن و پاککردنەوە - پشکنینەوە - ژماردن - ڕێکوپێکی - پەیڕەوکردنی ڕۆتینێکی توند - داوای دڵنیاکردنەوە

نموونەکانی نیشانەکانی ڕەفتاری ناچاری ئەمانەن: - شوشتنی دەست تا ئەو ڕادەیەی پێستت دەڕووشێت - پشکنینی دووبارەی دەرگاکان بۆ دڵنیابوون لە قفڵبوونیان - پشکنینی دووبارەی سۆبەکە بۆ دڵنیابوون لە کوژانەوەی - ژماردن بە شێوازی دیاریکراو - دووبارەکردنەوەی بێدەنگانەی دوعایەک، وشەیەک یان دەستەواژەیەک - ڕیزکردنی قوتووە خۆراکییەکانت بۆ ئەوەی هەموویان ڕووەو یەک لا بن

چارەسەری نەخۆشیی وەسواسی ناچاری لەوانەیە بە چاکبوونەوەی تەواو کۆتایی نەیەت، بەڵام دەتوانێت یارمەتی بدات نیشانەکان کۆنترۆڵ بکرێن بۆ ئەوەی ژیانی ڕۆژانەت بەڕێوە نەبەن. بەپێی سەختیی OCD، هەندێک کەس لەوانەیە پێویستیان بە چارەسەری بۆ ماوەی درێژ، بەردەوام یان چڕتر هەبێت.

دوو چارەسەرە سەرەکییەکەی OCD چارەسەری دەروونی و دەرمانن. زۆرجار چارەسەر کاتێک کاریگەرترە کە ئەم دووانە پێکەوە بەکاربهێنرێن.

**چارەسەری دەروونی**

چارەسەری هزری-ڕەفتاری (CBT)، کە جۆرێکە لە چارەسەری دەروونی، بۆ زۆرێک لە کەسانی تووشبوو بە OCD کاریگەرە. ڕووبەڕووکردنەوە و ڕێگریکردن لە وەڵامدانەوە (ERP)، کە بەشێکە لە CBT، بریتییە لە ئەوەی بە هێواشی ڕووبەڕووی شتێکی ترسناک یان وەسواسێک دەکرێیتەوە، وەک چڵکن، و فێری ڕێگاکانی بەرەنگاربوونەوەی پاڵنەری ئەنجامدانی ڕێوڕەسمە ناچارییەکانت دەبیت. ERP هەوڵ و ڕاهێنانی دەوێت، بەڵام کاتێک فێر بوویت وەسواسەکان و ڕەفتاری ناچاریت بەڕێوە ببەیت، لەوانەیە چۆنیەتیی ژیانێکی باشترت هەبێت.

**دەرمانەکان**

هەندێک دەرمانی دەروونی دەتوانن یارمەتیی کۆنترۆڵکردنی وەسواسەکان و ڕەفتاری ناچاریی OCD بدەن. زۆرجار سەرەتا دژەخەمۆکییەکان تاقی دەکرێنەوە.

ئەو دژەخەمۆکییانەی دەزگای خۆراک و دەرمانی ئەمریکا (FDA) بۆ چارەسەری OCD پەسەندی کردوون ئەمانەن: - کلۆمیپرامین (Anafranil) بۆ گەورەساڵان و منداڵانی ١٠ ساڵ و سەرووتر - فلوئۆکسێتین (Prozac) بۆ گەورەساڵان و منداڵانی ٧ ساڵ و سەرووتر - فلوڤۆکسامین بۆ گەورەساڵان و منداڵانی ٨ ساڵ و سەرووتر - پارۆکسێتین (Paxil، Pexeva) تەنها بۆ گەورەساڵان - سێرترالین (Zoloft) بۆ گەورەساڵان و منداڵانی ٦ ساڵ و سەرووتر

**چارەسەرەکانی تر**

هەندێک جار چارەسەری دەروونی و دەرمان بەس نین بۆ کۆنترۆڵکردنی نیشانەکانی OCD. لە حاڵەتە سەرسەختەکاندا بەرامبەر چارەسەر، لەوانەیە بژاردەی تر پێشنیار بکرێن: - **چارەسەری مێشک بە ڕادیۆفریکوێنسی.** تەکنیکێکی کاریگەر و سەلامەتە بۆ چارەسەری OCD ی سەخت. کارەکە لە بنەڕەتدا بێ ئازارە و لە ژێر بەنجی ناوچەییدا ئەنجام دەدرێت.

- **ورووژاندنی قووڵی مێشک (DBS).** FDA پەسەندی کردووە DBS بۆ چارەسەری OCD لە گەورەساڵانی تەمەن ١٨ ساڵ و سەرووتر بەکاربێت کە وەڵامی ڕێگا نەریتییەکانی چارەسەر نادەنەوە. DBS بریتییە لە چاندنی ئێلێکترۆد لە ناو هەندێک ناوچەی دیاریکراوی مێشکدا. ئەم ئێلێکترۆدانە پاڵنەری کارەبایی دروست دەکەن کە لەوانەیە یارمەتیی ڕێکخستنی پاڵنەرە نائاساییەکان بدەن.

- **ورووژاندنی موگناتیسی بە ناو کەللەسەردا (TMS).** FDA ئامێرێکی دیاریکراوی (BrainsWay Deep Transcranial Magnetic Stimulation) پەسەند کردووە بۆ چارەسەری OCD لە گەورەساڵانی تەمەن ٢٢ تا ٦٨ ساڵدا، کاتێک ڕێگا نەریتییەکانی چارەسەر کاریگەر نەبوون. TMS کارێکی بێ بڕین و بێ دەرزییە کە کێڵگەی موگناتیسی بەکاردەهێنێت بۆ ورووژاندنی خانە دەمارییەکانی مێشک بۆ باشترکردنی نیشانەکانی OCD. لە کاتی دانیشتنی چارەسەری TMS ـدا، پێچێکی کارۆموگناتیسی لەسەر پێستی سەرت لە نزیک ناوچەوانت دادەنرێت. موگناتیسە کارەباییەکە پاڵنەرێکی موگناتیسی دەنێرێت کە خانە دەمارییەکانی مێشکت دەورووژێنێت.