نەخۆشیی ڕەینۆد

لە کەسانی تەندروستدا، بەرکەوتنی سەرما دەبێتە هۆی تەسکبوونەوەیەکی سووک و گشتیی بۆرییە خوێنییەکانی پەلەکان بۆ پاراستنی پلەی گەرمیی ناوەوەی جەستە. لە ڕەینۆددا، ئەم ڕیفلێکسە لە خوێنبەرەکانی پەنجەدا زۆر زیاد دەکات — گرژبوونی بۆریی خوێن کە بە کردەوە ڕەوتی خوێن بۆ پەنجە تووشبووەکان دەبڕێت. کۆئەندامی دەماری سیمپاسەتی، کاردانەوەی زیادەی بۆرییە خوێنییە ناوچەییەکان و دەردانی نائاسایی ماددە کاریگەرەکان لەسەر بۆریی خوێن (ئێندۆسێلین، سێرۆتۆنین) هەموویان بەشدارن.

**ڕەینۆدی سەرەتایی بەرامبەر ڕەینۆدی لاوەکی**

*نەخۆشیی ڕەینۆدی سەرەتایی* (بێ هۆکاری دیار) — نزیکەی ٨٠٪ی حاڵەتەکان پێک دەهێنێت. ئافرەتانی گەنج (١٥–٣٠ ساڵ) زیاتر تووش دەبن. هێرشەکان بە سەرما یان فشاری دەروونی دەست پێ دەکەن؛ هیچ نەخۆشیی بنەڕەتی دەستنیشان ناکرێت؛ زیان بە شانەکان ناگات. زۆرجار بە تێپەڕبوونی کات خۆبەخۆ باشتر دەبێت یان نامێنێت.

*دیاردەی ڕەینۆدی لاوەکی* — پەیوەندیی بە نەخۆشییەکی بنەڕەتی یان هۆکارێکەوە هەیە. دوای تەمەنی ٤٠ ساڵی باوترە. نیشانەکان زیاتر سەختن و ئەگەری زیاترە ئاڵۆزییەکانی کەمخوێنیی شانە دروست بکەن (برینی پەنجەکان، گانگرین (مردنی شانە)). گرنگترین نەخۆشییە پەیوەندیدارەکان: - *سکلێرۆدێرما (ڕەقبوونی سیستەمی):* بەهێزترین پەیوەندی؛ ڕەینۆد زۆرجار یەکەم نیشانەی سکلێرۆدێرمایە و لە زیاتر لە ٩٠٪ی نەخۆشەکاندا ڕوو دەدات - *نەخۆشییەکانی تری شانەی پەیوەندکەر:* لووپسی سیستەمی (SLE)، سەندرۆمی شۆگرێن (Sjogren's syndrome)، هەوکردنی ڕۆماتۆیدیی جومگە، نەخۆشی تێکەڵی شانەی پەیوەندکەر - *نەخۆشی خوێنبەرەکان:* نەخۆشیی خوێنبەرەکانی پەلەکان، نەخۆشیی بێرگەر (thromboangiitis obliterans) - *بەهۆی لەرینەوە:* کارمەندانی ئامێری کونکەری زەوی، پیانۆژەنەکان و کەسانی تر کە دەستیان بە دووبارەیی بەر لەرینەوە دەکەوێت - *دەرمانەکان:* بیتا بلۆکەرەکان، دەرمانەکانی میگرەن (ئێرگۆتامین، سوماتریپتان)، دەرمانەکانی چارەسەری کیمیایی، ئەمفێتامینەکان، دەرمانەکانی کردنەوەی لووت

**برینی پەنجەکان**

لە ڕەینۆدی لاوەکیدا — بە تایبەتی لە سکلێرۆدێرمادا — گرژبوونی بۆریی خوێنی بەردەوام یان سەخت دەبێتە هۆی کەمخوێنیی شانە (ئیسکیمیا) لە سەری پەنجەکاندا و زامی ئازاربەخش و قووڵ لە سەری پەنجەکاندا دروست دەکات. ئەم زامانە بە هێواشی سارێژ دەبن و ئامادەن بۆ هەوکردن. حاڵەتە سەختەکان پێویستیان بە پرۆستاسایکلین بە سێروم و چاودێریی برین هەیە.

**چارەسەر**

*چارەسەری بێ دەرمان:* گەرم ڕاگرتنی جەستە گرنگترین دەستێوەردانە؛ دەستکێشی گەرم، جلی چەند چین، گەرمکەرەوەی کیمیاییی دەست. خۆت لە بیتا بلۆکەرەکان و دەرمانەکانی هەڵامەت کە کاری سیمپاسەتی دەکەن بپارێزە. بایۆفیدباک (biofeedback) بۆ ئەو هێرشانەی پەیوەندییان بە فشاری دەروونییەوە هەیە.

*بلۆکەرەکانی کەناڵی کالسیۆم:* نیفێدیپین (بە شێوەی هێواش دەردان) یان ئەملۆدیپین یەکەم هەنگاوی چارەسەرە؛ ژمارە و سەختیی هێرشەکان لە ٧٠–٨٠٪ی نەخۆشەکاندا کەم دەکاتەوە.

*ڕێگرەکانی فۆسفۆدایئێستەرەیز-٥:* سیڵدینافیل (Viagra) فراوانکەرێکی کاریگەری بۆریی خوێنە بۆ ڕەینۆدی سەخت یان سەرسەخت بەرامبەر چارەسەر و برینی پەنجەکان.

*پرۆستاسایکلین بە سێروم:* ئیلۆپرۆست کە بە ڕێگەی خوێنبەردا دەدرێت، تەنها بۆ برینی پەنجەکان لە حاڵەتی سەختدا یان کەمخوێنیی شانەی مەترسیدار بەکاردێت؛ پێویستی بە مانەوە لە نەخۆشخانە هەیە.

*دەرزی ژەهری بۆتولینۆم (Botox):* دەرزیلێدان لە ناوچەی لەپی دەست و کۆمەڵە دەمار و بۆرییە خوێنییەکانی پەنجەکاندا کەمبوونەوەیەکی کاریگەر و درێژخایەن لە گرژبوونی بۆریی خوێندا دروست دەکات و سارێژبوونی برینی پەنجەکان هان دەدات — بژاردەیەکی دەستێوەردانییە کە بەڵگەی زانستیی لە پشتە.

*سیمپاتێکتۆمی (sympathectomy) بە ماددەی کیمیایی یان بە نەشتەرگەری:* بڕین یان لەناوبردنی کیمیاییی ڕیشاڵە سیمپاسەتییەکانی دەستەکان؛ تەنها بۆ ئەو حاڵەتە سەختانە بەکاردێت کە سەرسەخت بەرامبەر چارەسەرن.