نەشتەرگەریی چارەسەری مێشک بە ڕادیۆفریکوێنسی

نەشتەرگەریی چارەسەری مێشک بە ڕادیۆفریکوێنسی بە شێوەیەکی سەرەکی بۆ چارەسەری نەخۆشیی پارکینسۆن، دیستۆنیا (dystonia)، لەرزین و نەخۆشییە دەروونییەکان ئەنجام دەدرێت. ڕادیۆفریکوێنسی (radiofrequency) جۆرێکە لە شەپۆلی ڕادیۆیی لەرەلەر بەرز کە دەتوانرێت بۆ دروستکردنی زەدە بەکاربهێنرێت. شەپۆلەکان بە ناو پشکنەرێکدا لە مێشکدا تێدەپەڕێنرێن کە بۆ ئامانجگرتنی شانە دروستەکە بەکاردەهێنرێت. بە بەنجی ناوچەیی ئەنجام دەدرێت (ناخەوێنرێیت)، بەڵام لەبەر ئەوەی شانەی مێشک هەست بە ئازار ناکات، پرۆسەکە لە ڕاستیدا بێ ئازارە. گرنگە نەخۆشەکە لە کاتی پرۆسەکەدا بەئاگا بێت بۆ ئەوەی پزیشکی نەشتەرگەر بتوانێت زنجیرەیەک پرسیاری لێ بکات و زنجیرەیەک تاقیکردنەوە ئەنجام بدات بۆ دیاریکردنی ئەو بەشەی مێشک کە دەبێتە هۆی لەرزین یان ڕەقبوونی ماسولکە. ئەم زەدانە ئەو خانانە دەکەنە ئامانج کە کۆنترۆڵی جووڵە دەکەن و بۆ چارەسەری نەخۆشییەکانی جووڵە بەکاردەهێنرێن، وەک لەرزینی بنەڕەتی، نەخۆشیی پارکینسۆن و دیستۆنیا.

لەوانەیە بۆ چارەسەری نەخۆشیی پارکینسۆن زەدەدروستکردنت بۆ بکرێت ئەگەر لەرزینی سەختت هەبێت (بەتایبەتی لە یەک لادا)، ڕەقبوون، یان کێشەی جووڵە کە ئیتر بە دەرمان کۆنترۆڵ ناکرێن، یان کێشەی جووڵەیی جددیت هەبێت بەهۆی بەکارهێنانی لیڤۆدۆپا (L-dopa) بۆ ماوەی درێژ. لە کەسانی تووشبوو بە لەرزینی بنەڕەتیدا، پرۆپرانۆلۆڵ و پریمیدۆن چارەسەرە سەرەتاییەکانن کە لەرزین لە ٥٠ بۆ ٦٠ لەسەدی خەڵکدا کەم دەکەنەوە. ئەگەر ئەم دەرمانانە سوودیان نەبێت، یان کاریگەرییە لاوەکییەکانیان زۆر سەخت بن، لەوانەیە زەدەدروستکردن هەڵبژاردەیەک بێت.

پێش نەشتەرگەری، پزیشکەکەت ئێم ئاڕ ئای (MRI) یان CT سکان بەکاردەهێنێت بۆ دروستکردنی مۆدێلێکی ٣ ڕەهەندیی مێشکت. ئەمە ڕێگەیان پێدەدات بە وردی ببینن کام ناوچەی مێشک بکەنە ئامانج. لەوانەیە پزیشکەکەت پرۆسەیەکیش بەکاربهێنێت کە پێی دەوترێت تۆمارکردن بە مایکرۆئێلێکترۆد بۆ دۆزینەوەی چۆنیەتی ناردنی نیشانەی خانەکانی مێشکت. ئەمە یارمەتییان دەدات ئامانجەکە زیاتر دیاری بکەن.

چەندین جۆری جیاوازی نەشتەرگەریی زەدەدروستکردن هەن. ئەوانەی بۆ نەخۆشیی پارکینسۆن و نەخۆشییەکانی جووڵە بەکاردەهێنرێن بریتین لە: - **پالیدۆتۆمی (pallidotomy).** لەم پرۆسەیەدا، پزیشکی نەشتەرگەر زەدەیەک لە گلۆبەس پالیدەس (globus pallidus) دروست دەکات، کە بەشێکی مێشکە و لە نەخۆشیی پارکینسۆندا زیادە چالاکە. ئەم نەشتەرگەرییە هەڵبژاردەیەکی باش نییە بۆ ئەو کەسانەی نەخۆشیی پارکینسۆنیان هەیە و وەڵامێکی باشیان بۆ L-dopa نییە.

- **تالامۆتۆمی (thalamotomy).** ئەم پرۆسەیە زیاتر بۆ ئەو دیستۆنیایە بەکاردەهێنرێت کە کار دەکاتە سەر یەک لای لەش، یان لەرزینی پارکینسۆن لە یەک لای لەشدا. تالامەس دەکاتە ئامانج، کە بەشێکی مێشکە و یارمەتی کۆنترۆڵکردنی وەڵامە جووڵەییەکان دەدات. تالامۆتۆمی بۆ هێواشیی جووڵە، کێشەکانی قسەکردن یان کێشەکانی ڕۆیشتن بەکارناهێنرێت.

- **سەبتالامۆتۆمی (subthalmotomy).** ئەم پرۆسەیە ژێر تالامەس دەکاتە ئامانج، کە ناوچەیەکی بچووکی مێشکە و ڕۆڵێک لە کۆنترۆڵی جووڵەدا دەگێڕێت. دەگمەنترین جۆری زەدەدروستکردنە.

لە نەخۆشییە دەروونییەکاندا زەدەکە بە زۆری لە شوێنی هەردوولایی دروست دەکرێت. باوترین ئامانجەکان بریتین لە: - **سینگولۆتۆمیی پێشەوە (anterior cingulotomy).** لە دواوە بۆ پێشەوە، نووکی هەرە پێشەوەی قۆچی پێشەوە. زیاتر لە ئەمریکای باکوور بۆ نەخۆشیی وەسواسی ناچاری (OCD) ئەنجام دەدرێت. هەروەها لە چارەسەری ئازار و خەمۆکیی گەورەدا بەکاردەهێنرێت.

- **کەپسوڵۆتۆمیی پێشەوە (anterior capsulotomy).** ئامانجەکە باڵی پێشەوەی کەپسوولی ناوەوەیە لە سنووری نێوان پوتامەن و پالیدەمدا، لە نیوەی ڕێگای نێوان نووکی قۆچی پێشەوە و کونی مۆنرۆدا (foramen of Monro). تەکنیکێکی کاریگەر و سەلامەتە بۆ چارەسەری OCDی سەخت و سەرسەخت بەرامبەر چارەسەر لەو نەخۆشانەدا کە هیچ ڕێگایەکی تریان نییە بۆ باشترکردنی نیشانەکانیان.

- **ئەمیگدالاتۆمی (amygdalatomy).** لەناوبردنی هەردوولایی ئەمیگدالا بە ڕادیۆفریکوێنسی بۆ ڕەفتاری توندوتیژیی سەرسەخت بەرامبەر چارەسەر کاریگەرە، و چالاکیی توێکڵی مێشکی ناوچەیی دەگۆڕێت.

کاریگەرییە لاوەکییەکانی تالامۆتۆمیی ستیریۆتاکتیک، کە باون بەڵام کاتین، بریتین لە شێوان، لاوازی، تێکچوونی قسەکردن، کێشەکانی هاوسەنگی، هەوکردنی میکرۆبی و خوێنبەربوون.