بەتواناکردنەوەی بەساڵاچووان

بە تەمەن چوون بە شێوەیەکی حەتمی هەندێک گۆڕانکاریی فسیۆلۆجی لە لەشماندا ڕوودەدات. زیادبوونی ناڕەحەتییەکی تر لەسەر ئەم گۆڕانکارییانە وا دەکات بەساڵاچووان لە گرووپە تەمەنییەکانی تر لاوازتر بن. هەموو ئەمانە چۆنیەتیی ژیانی کەسی بەساڵاچوو تێک دەدەن و دەبنە هۆی زیادبوونێکی جددی لە خەرجییە گشتییەکانی تەندروستیدا.

پاراستنی چۆنیەتیی ژیانی کەسی بەساڵاچوو، کە ئەندامێکی کۆمەڵگەیە، و دابینکردنی ژیانێکی چالاک، یەکێکە لە بەرپرسیارێتییە هاوبەشەکانی هەموو کۆمەڵگە، بەتایبەتی خێزان، هەروەها کارمەندانی تەندروستی. بەتواناکردنەوەی بەساڵاچووان چەمکێکە کە هەموو ئەو هەوڵانە دەگرێتەوە کە بۆ گەیاندنی توانای کارکردنی کەسی بەساڵاچوو بۆ بەرزترین ئاست دەدرێن لە حاڵەتەکانی وەک کەمتوانایی جەستەیی، نەخۆشی و کەمتوانایی لە بەساڵاچوواندا. بۆ ئەم مەبەستە، هەموو ئەو خزمەتگوزارییانەی بۆ ڕێگریکردن یان کەمکردنەوەی خراپبوونی توانای کارکردن بەهۆی هۆکاری فسیۆلۆجی و نەخۆشییەوە پێشکەش دەکرێن، لە ژێر چەتری بەتواناکردنەوە (rehabilitation) لە بەساڵاچوواندا تاوتوێ دەکرێن.

هەموو کەسێک دەیەوێت چۆنیەتیی ژیانی تێکچووی بگەڕێتەوە بۆ ئاستی دڵخواز. ئامانجی سەرەکی بەرزکردنەوەی چۆنیەتیی ژیانی کەسی بەساڵاچووە بە کاریگەرترین و ئابووریترین شێوە. بەتواناکردنەوەی بەساڵاچووان پێویستییەکە بۆ گەیشتن بەم ئامانجە. بە هەندێک ڕێگا و چارەسەری هەرزان و سادە، هەم چۆنیەتیی ژیانی نەخۆش بەرز دەبێتەوە و هەم باری ئابووریی کۆمەڵایەتی کەم دەبێتەوە.

ئەو بنەمایەی نابێت لە بەتواناکردنەوەی بەساڵاچوواندا لەبیر بکرێت ئەوەیە کە هەر نەخۆشێک پێویستیی تایبەتی خۆی هەیە. لەبەر ئەم هۆیە، تایبەتکردنی بەرنامەی بەتواناکردنەوە بە هەر کەسێک ئەگەری سەرکەوتن زیاتر دەکات.

پێش هەموو شتێک، دەبێت هەڵسەنگاندنی توانای کارکردنی نەخۆش ئەنجام بدرێت و ئاستی کارکردنی دیاری بکرێت. پاشان، دەبێت ئامانجە دڵخوازەکان لە چوارچێوەی دەرفەتە بەردەستەکاندا دیاری بکرێن، بە لەبەرچاوگرتنی بارودۆخی هزری، کولتووری، کۆمەڵایەتی، خێزانی، ئابووری و فسیۆلۆجیی کەسەکە. دەبێت ئامانجە پلاندانراوەکان و پرۆسەی بەتواناکردنەوە لەگەڵ خزمانی نەخۆشدا باس بکرێن، و نابێت چاوەڕوانیی هەڵە دروست بکرێت.

هەرچەندە وەڵامێکی ورد بۆ پرسیارەکانی وەک لە کوێ، بۆ چەند ماوەیەک و کەی نییە، بەڵام لە وڵاتە پێشکەوتووەکاندا چەندین ساڵە توێژینەوە بەردەوامە. هەرچەندە هەوڵ دەدرێت بەرنامەکانی بەتواناکردنەوە بەدی بهێنرێن، بەڵام گرنگترین پێوەرەکان بۆ هەڵبژاردنی ڕێگا و ئامانجەکانی بەتواناکردنەوە هێشتا ئەزموون و شێوازی کارکردنی پزیشکەکانن.

ئامانج دەبێت هەڵبژاردنی نەخۆشی گونجاو، بەکارهێنانی سەرچاوەکان بە شێوەیەکی کاریگەر و سوودگەیاندنی خزمەتگوزارییەکان بە نەخۆشی زیاتر بێت. دەبێت هەندێک ستاندارد دابنرێن، و بۆ ئەمەش دەبێت هەڵسەنگاندنێکی باشی بەساڵاچوون ئەنجام بدرێت. دەبێت پسپۆڕانی چارەسەری سروشتی و بەتواناکردنەوە لەم هەڵسەنگاندنانەدا بەشدار بن. وەک بنەما گشتییەکان:

- بەرنامەی بەتواناکردنەوە دەبێت زوو دەست پێبکات، - دەبێت فرەپسپۆڕی بێت، واتە پسپۆڕانی بوارە جیاوازەکان پێکەوە کار بکەن، - خێرایی بەرنامەی بەتواناکردنەوە دەبێت بە هێواشی دەست پێبکات و سادە بێت، - دەبێت هەوڵ بدرێت بەشداریی چالاکانەی نەخۆش لە بەرنامەی بەتواناکردنەوەدا دابین بکرێت، - دەبێت پەیوەندییەکی نێوان نەخۆش و تیمەکە هەبێت کە لەسەر یارمەتی و متمانە بنیات نرابێت، - دەبێت بەرزترین ئاستی گونجاوی بەردەوامیی دەروونی و جەستەیی لە نەخۆشدا بکرێتە ئامانج.

دەتوانرێت لە نەخۆشخانە گەورەکان، سەنتەرەکانی بەتواناکردنەوە، ماڵە تایبەتەکانی چاودێریی پەرستاری، ماڵی بەساڵاچووان، کلینیکەکان و ژینگەی ماڵەوەدا ئەنجام بدرێت.

- نەخۆشخانەکان؛ بنکەی سەرەکین، کە بە زۆری پشکنینە دەستنیشانکارییەکان و هەڵسەنگاندنی نەخۆشان، هەروەها چارەسەرە بۆ ماوەی کورتەکان و پلاندانانی داهاتووی نەخۆش دوای دەرچوون لە نەخۆشخانە تێیدا ئەنجام دەدرێن. لێرەدا بڕیار دەدرێت کە پێویستییەکانی بەتواناکردنەوەی نەخۆش دواتر لە چ ژینگەیەکدا دابین بکرێن. - سەنتەرەکانی بەتواناکردنەوە؛ ئەو شوێنانەن کە بە گشتی هەموو کارمەندانی تەندروستی تێدایە و بەرنامەی تایبەتی بەتواناکردنەوە بۆ نەخۆش تێیدا جێبەجێ دەکرێن. زۆربەی جار خزمەتگوزاریی بەتواناکردنەوەی چڕتر لە یەکەکانی تر پێشکەش دەکەن. - ماڵە تایبەتەکانی چاودێریی پەرستاری؛ دامەزراوەی نیشتەجێبوونن کە چاودێری و پاراستن بۆ ئەو بەساڵاچووانە دابین دەکەن کە پێویستیان بە چاودێریی تایبەت هەیە. دەتوانن تایبەتمەندیی جۆراوجۆریان هەبێت. - ماڵی بەساڵاچووان؛ زیاتر ئەو شوێنانەن کە بە دروستکردنی ژینگەیەکی ئارام، خزمەتگوزاری بۆ بەساڵاچووان پێشکەش دەکەن بۆ پاراستن و چاودێرییان و دابینکردنی پێویستییە کۆمەڵایەتی و دەروونییەکانیان. دەتوانێت نیوەدەوام یان تەواودەوام بێت. - خزمەتگوزارییەکانی کلینیکی نەخۆشخانە؛ سەنتەرەکانی بەتواناکردنەوەی بێ مانەوە لە نەخۆشخانە وەک سەنتەری پزیشکیی ئەلعیمران. هەموو جۆرە بەرنامەیەکی بەتواناکردنەوە و بەرنامەی ڕاهێنانی نەخۆش پلانی بۆ دادەنرێت و جێبەجێ دەکرێت. ژینگەیەکی زۆر ئاسوودەیە بۆ نەخۆش. - بەتواناکردنەوە لە ماڵەوە؛ هەندێک بەرنامە لەخۆ دەگرێت کە زۆربەی جار لەگەڵ کارمەندانی یارمەتیدەری تەندروستی وەک چارەسەرکاران و پەرستاران ئەنجام دەدرێن.

زیادکردنی توانای کارکردن دەبێت ئامانجی سەرەکی بێت لە چالاکیی جەستەیی کە بەساڵاچووان ئەنجامی دەدەن. زیادکردنی ئەم توانایە چۆنیەتیی ژیان باشتر دەکات. ئامانجمان لە وەرزشەکاندا ئەوەیە کە هەموو کۆمەڵە ماسولکەکان بخەینە ناو چالاکییەکەوە، دوای ماوەی کورتی وەرزش ماوەی پشووی گونجاو هەبێت، و وەرزشی سادە بن کە دووبارەکردنەوەی زۆریان تێدا بێت. ئامانجەکانی ئەو وەرزشەی بۆ بەساڵاچووان ئەنجام دەدرێت دەتوانرێت بەم شێوەیە ڕیز بکرێن:

- تێکەڵکردنی بەساڵاچووان لەگەڵ خەڵکی تر و دروستکردنی ژینگەیەک بۆ تێکەڵبوونی کۆمەڵایەتی، - باشترکردنی لەشجوانیی بەساڵاچووان و زیادکردنی توانای جەستەییان، - دابینکردنی هێزی ماسولکەی پێویست بۆ ئەنجامدانی چالاکییە ڕۆژانەکان، - ڕێگریکردن لە کەوتن بە دابینکردنی هاوسەنگی لە بەساڵاچوواندا.

سوودەکانی وەرزش بۆ بەساڵاچووان بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش ئەرێنین.

- کاتی کاردانەوەی خێرا کورت دەبێتەوە، - بە قورسترکردنی بارستەی ئێسک، پەرەسەندنی پووکانەوەی ئێسک کەم دەبێتەوە، - هاوسەنگی و شێوەی ڕاگرتنی لەش باشتر دەبن، - بە گەشەکردنی بارستەی ماسولکە، مەترسیی شکان کەم دەکاتەوە، - نەرمیی جووڵەی جومگە، هێزی ماسولکە و بەرگەگرتنی ماسولکە زیاد دەکات، - کاریگەریی ئەرێنیی لەسەر نەخۆشییەکانی وەک قەڵەوی، نەخۆشی شەکرە، بەرزیی پەستانی خوێن و بەرزیی چەوریی خوێن هەیە.

کارەکانی بەتواناکردنەوە لە بەساڵاچوواندا دەبێت واقیعی بن، بە شێوەیەکی پلاندانراو دووبارە بکرێنەوە و لە کاتی پێویستدا بگۆڕدرێن. دەبێت یارمەتی کەسەکە بدرێت بۆ ئەوەی سەربەخۆ و کۆمەڵایەتی بێت بە پاراستنی کارکردنە هەبووەکانی و باشترکردنی چۆنیەتیی ژیانی بۆ هەموو ماوەی ژیانی. بەرنامەی بەتواناکردنەوە دەبێت تایبەت بێت بە هەر کەسێکی بەساڵاچوو بە شێوەیەک کە کاریگەریی ئەرێنی لەسەر سارێژبوونی کەسەکە هەبێت.

لە تیمی بەتواناکردنەوەی بەساڵاچوواندا، کە گرووپی جیاواز لەخۆ دەگرێت، پزیشکان، فیزیۆتێراپیستەکان، چارەسەرکارانی پیشەیی، چارەسەرکارانی ئاخاوتن، دەروونناسەکان، پەرستاران، پسپۆڕانی خۆراک و پسپۆڕانی ئامرازەکانی پاڵپشتی و ئەندامی دەستکرد هەن، زۆربەی جار بە سەرکردایەتیی پسپۆڕێکی چارەسەری سروشتی و بەتواناکردنەوە.

پزیشکیی خۆپارێزی دەبێت هەمیشە لە پێشەوەی پرۆسەی بەتواناکردنەوەی بەساڵاچوواندا بێت. دەبێت پێویستییەکانی بەساڵاچووان پێش ئەوەی پێویستیان بە یارمەتی بێت و نەخۆش بکەون دیاری بکرێن و ڕێوشوێنی پێویست بگیرێنە بەر. نابێت بەرپرسیارێتییەکە تەنها بۆ کارمەندانی تەندروستی جێبهێڵرێت، ئەم ئەرکە دەبێت پێش ئەوەی نەخۆشی و پشتبەستن بە کەسانی تر ڕوو بدات، لە ئەستۆی ئەندامانی خێزاندا بێت.

ئەندامانی خێزان ئەندامی سروشتیی تیمەکەن. بۆیە دەبێت ئەندامانی خێزان ئاگادار بکرێنەوە و هان بدرێن بۆ هەڵگرتنی بەرپرسیارێتی. دەبێت دوور بکەوینەوە لە خستنە سەری باری زیادەی جەستەیی و دەروونی بۆ سەر ئەندامانی خێزان، و هاوسۆزییان لەگەڵ نیشان بدرێت. دەبێت ئاگاداری کێشە دەروونییەکانی وەک خەمۆکی و هتد بیت کە لەوانەیە لە ئەندامانی خێزاندا دروست ببن.

لە حاڵەتێکدا کە ڕێوشوێنەکان بەس نەبن و/یان نەخۆشییەکی زیادە بێتە سەر وێنەی بەساڵاچوونەکە، گرنگ دەبێت کارمەندانی تەندروستیی پسپۆڕ تێوە بگلێنرێن.