Geriatrik rehabilitasyon

Yaşlanmayla birlikte vücudumuzda kaçınılmaz olarak bazı fizyolojik değişiklikler meydana gelir. Bu değişikliklerin üzerine eklenen ek bir rahatsızlık, yaşlı insanları diğer yaş gruplarından daha kırılgan hale getirir. Bütün bunlar yaşlı kişinin yaşam kalitesini bozar ve genel sağlık harcamalarında ciddi bir artışa neden olur.

Toplumun bir üyesi olan yaşlı bireyin yaşam kalitesini korumak ve aktif bir yaşam sürmesini sağlamak, sağlık çalışanlarının yanı sıra başta aile olmak üzere tüm toplumun ortak sorumluluklarından biridir. Geriatrik rehabilitasyon (yaşlı rehabilitasyonu), yaşlılarda fiziksel engellilik, hastalık ve sakatlık gibi durumlarda yaşlı kişinin fonksiyonel durumunu en üst düzeye çıkarmak için yapılan tüm çabaları içeren bir kavramdır. Bu amaçla, fizyolojik ve hastalığa bağlı fonksiyonel kötüleşmeyi önlemek veya en aza indirmek için sunulan tüm hizmetler, yaşlılarda rehabilitasyon şemsiyesi altında ele alınır.

Herkes bozulan yaşam kalitesinin istenen düzeye dönmesini ister. Temel hedef, yaşlanan kişinin yaşam kalitesini en verimli ve en ekonomik şekilde artırmaktır. Geriatrik rehabilitasyon bu hedefe ulaşmak için bir zorunluluktur. Uygulanacak bazı ucuz ve basit yöntem ve tedavilerle hem hastanın yaşam kalitesi artacak hem de sosyal ekonomik yük azalacaktır.

Geriatrik rehabilitasyonda unutulmaması gereken ilke, her hastanın kendine özgü ihtiyaçları olduğudur. Bu nedenle rehabilitasyon programının kişiselleştirilmesi başarı şansını daha da artıracaktır.

Öncelikle hastanın fonksiyonel değerlendirmesi yapılmalı ve fonksiyonel düzeyi belirlenmelidir. Ardından kişinin bilişsel, kültürel, sosyal, ailesel, ekonomik ve fizyolojik koşulları göz önünde bulundurularak, mevcut olanaklar dahilinde istenen hedefler belirlenmelidir. Planlanan hedefler ve rehabilitasyon süreci hasta yakınlarıyla paylaşılmalı, yanlış beklentilere girilmemelidir.

Nerede, ne kadar süreyle ve ne zaman gibi sorulara kesin bir yanıt olmamakla birlikte, gelişmiş ülkelerde yıllardır araştırmalar sürmektedir. Rehabilitasyon programları gerçekleştirilmeye çalışılsa da rehabilitasyon yöntemlerinin ve hedeflerinin seçimindeki en önemli ölçüt hâlâ hekimlerin uygulama alışkanlıkları ve deneyimleridir.

Amaç, doğru hastayı seçmek, kaynakları verimli kullanmak ve sunulan hizmetlerden daha fazla hastanın yararlanmasını sağlamak olmalıdır. Belirli standartlar belirlenmeli ve bunun için iyi bir geriatrik değerlendirme yapılmalıdır. Bu değerlendirmelere fizik tedavi (fizyoterapi) ve rehabilitasyon uzmanları da dahil edilmelidir. Genel ilkeler olarak:

- Rehabilitasyon programına erken başlanmalı, - Multidisipliner olmalı, yani farklı branşlardan uzmanlar birlikte çalışmalı, - Rehabilitasyon programının temposu yavaş başlamalı, basit olmalı, - Hastanın rehabilitasyon programına aktif katılımı sağlanmaya çalışılmalı, - Yardım ve güvene dayalı bir hasta-ekip ilişkisi olmalı, - Hastada olabilecek en yüksek zihinsel ve fiziksel sürekliliğin sağlanması hedeflenmelidir.

Büyük hastanelerde, rehabilitasyon merkezlerinde, özel bakımevlerinde, huzurevlerinde, kliniklerde ve ev ortamında uygulanabilir.

- Hastaneler; hastaların tanısal testlerinin ve değerlendirmelerinin, kısa vadeli tedavilerin ve taburculuk sonrası geleceğe yönelik planlamanın genellikle yapıldığı ana merkezlerdir. Burada hastanın rehabilitasyon ihtiyaçlarının daha sonra hangi ortamlarda karşılanabileceğine karar verilir. - Rehabilitasyon merkezleri; genellikle tüm sağlık çalışanlarını barındıran ve hasta için özel rehabilitasyon programlarının uygulandığı yerlerdir. Çoğu zaman diğer birimlere göre daha yoğun rehabilitasyon hizmetleri sunarlar. - Özel bakımevleri; özel bakıma ihtiyaç duyan yaşlılara bakım ve koruma sağlayan yatılı kurumlardır. Birçok farklı özellik barındırabilirler. - Huzurevleri; çoğunlukla huzurlu bir ortam oluşturarak yaşlıları korumak, onlara bakmak ve sosyal ile psikolojik ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla hizmet veren yerlerdir. Yarı zamanlı ya da tam zamanlı olabilir. - Hastane poliklinik hizmetleri; Alimran Tıp Merkezi gibi ayaktan rehabilitasyon merkezleri. Hastanın her türlü rehabilitasyon ve egzersiz programı planlanır ve uygulanır. Hasta için çok rahat bir ortamdır. - Evde rehabilitasyon; çoğunlukla terapist ve hemşire gibi yardımcı sağlık personelinin eşlik ettiği bazı programları içerir.

Yaşlılarda yapılan fiziksel aktivitelerde ana hedef fonksiyonel kapasiteyi artırmak olmalıdır. Bu kapasiteyi artırmak yaşam kalitesini artıracaktır. Egzersizlerdeki amacımız, tüm kas gruplarını harekete dahil etmek, kısa egzersiz sürelerinin ardından uygun dinlenme aralıkları vermek ve çok sayıda tekrar içeren basit egzersizler olmasını sağlamaktır. Yaşlılarda uygulanan egzersizin amaçları şöyle sıralanabilir:

- Yaşlıları diğer insanlarla bütünleştirmek, sosyalleşmek için bir ortam oluşturmak, - Yaşlıların kondisyonunu geliştirmek ve fiziksel kapasitelerini artırmak, - Günlük aktiviteleri yapmak için gereken kas gücünü sağlamak, - Yaşlılarda dengeyi sağlayarak düşmeleri önlemek.

Yaşlılar için egzersizin yararları çarpıcı biçimde olumludur.

- Ani tepki süresi kısalır, - Kemik kütlesi ağırlaşarak kemik erimesi (osteoporoz) gelişimi azalır, - Denge ve duruş gelişir, - Kas kütlesinin gelişmesiyle kırık riskini azaltır, - Eklem esnekliğini, kas gücünü ve kas dayanıklılığını artırır, - Obezite, diyabet (şeker hastalığı), hipertansiyon (yüksek tansiyon) ve hiperlipidemi gibi hastalıklar üzerinde olumlu etkileri vardır.

Yaşlılarda rehabilitasyon uygulamaları gerçekçi olmalı, planlı biçimde tekrarlanmalı ve gerektiğinde değiştirilmelidir. Bireye, mevcut işlevlerini koruyarak ve yaşam kalitesini artırarak hayatının geri kalanında bağımsız ve sosyal olması için yardım edilmelidir. Rehabilitasyon programı, kişinin iyileşmesini olumlu etkileyecek şekilde her yaşlıya özgü olmalıdır.

Farklı grupları içeren geriatrik rehabilitasyon ekibinde, çoğunlukla bir fizik tedavi ve rehabilitasyon uzmanının liderliğinde hekimler, fizyoterapistler, ergoterapistler, konuşma terapistleri, psikologlar, hemşireler, diyetisyenler ve ortezler ve protezler uzmanları yer alır.

Geriatrik rehabilitasyon sürecinde koruyucu hekimlik her zaman ön planda olmalıdır. Yaşlıların ihtiyaçları, muhtaç ve hasta olmadan önce belirlenmeli ve gerekli önlemler alınmalıdır. Sorumluluk yalnızca sağlık personeline bırakılmamalı, bu görev hastalık-bağımlılık ortaya çıkmadan önce aile bireylerinde olmalıdır.

Aile bireyleri ekibin doğal üyeleridir. Bu nedenle aile bireyleri bilgilendirilmeli ve sorumluluk almaya teşvik edilmelidir. Aile bireylerinin fiziksel ve zihinsel olarak aşırı yüklenmesinden kaçınılmalı, onlara empati gösterilmelidir. Aile bireylerinde gelişebilecek depresyon gibi psişik sorunlara karşı tetikte olunmalıdır.

Önlemlerin yetersiz kaldığı ve/veya geriatrik tabloya ek bir hastalığın eklendiği durumlarda, profesyonel sağlık çalışanlarının sürece dahil edilmesi önemli olacaktır.