ڕەقبوونی لاتەنیشتی ماسولکەلاوازکەر (ALS)

ڕەقبوونی لاتەنیشتی ماسولکەلاوازکەر (ALS) نەخۆشییەکی پەرەسەندوو (بەردەوام خراپتر دەبێت) و داخورێنەری خانە دەمارییە جووڵەییەکان (نیورۆنی جووڵە)یە — ئەو خانە دەمارییانەی مێشک (خانە دەمارییە جووڵەییەکانی سەرەوە) و درکەپەتک (خانە دەمارییە جووڵەییەکانی خوارەوە) کە بەرپرسیارن لە جووڵەی خۆویستانە. کاتێک ئەم خانانە دادەخورێن، ئەو ماسولکانەی کۆنتڕۆڵیان دەکەن بە شێوەیەکی پەرەسەندوو لاواز دەبن، تووشی پووکانەوە (ئەترۆفی) دەبن و لە کۆتاییدا لە کار دەکەون. هەست، کۆنتڕۆڵی میزڵدان، جووڵەی چاو و توانای هزری بە زۆری تا قۆناغە درەنگەکانی نەخۆشییەکە پارێزراو دەمێننەوە.

لە زۆربەی حاڵەتەکاندا هۆکارەکەی نەزانراوە (ALS ی پەرشوبڵاو)، هەرچەندە نزیکەی ٥–١٠% بۆماوەیی خێزانین و گۆڕانی جینیی ناسراویان تێدایە (لەوانە SOD1). میکانیزمی ژەهراوی، ڤایرۆسی و هۆرمۆنی هەموویان وەک هۆکاری ئەگەری پێشنیار کراون.

**نیشانەکان** بەندن بەوەی کام خانە دەمارییە جووڵەییەکان یەکەم جار دادەخورێن: - ALS بە دەستپێکی نیشانەکان لە دەست و قاچەوە: لاوازی و ناڕێکیی جووڵە لە دەستێک، باسکێک یان قاچێکدا — زۆرجار یەکەم نیشانەیە - ALS بە دەستپێکی نیشانەکان لە ماسولکەکانی دەم و گەروەوە: قسەکردنی ناڕوون (تێکچوونی دەربڕینی قسە) و قورسیی قووتدان (دیسفاجیا) — لە ژنان و نەخۆشانی بەتەمەندا باوترە - پووکانەوەی ماسولکە، لەرزینی بچووکی ماسولکە (لەرزینی ماسولکەی دیار)، و گرژبوونی ماسولکە - گرژی و ڕەقبوونی ماسولکە (سپاستیسیتی) و ڕیفلێکسەکانی زیادە (بەهۆی لەدەستدانی خانە دەمارییە جووڵەییەکانی سەرەوە) - ناجێگیریی هەست و سۆز — پێکەنین یان گریانی ناخودئاگا

لەگەڵ پێشکەوتنی نەخۆشییەکەدا، لاوازیی ماسولکەی هەناسەدان دروست دەبێت، کە لە کۆتاییدا پێویستی بە پاڵپشتیی هەناسەدان بە ئامێر دەبێت.

**هیچ چارەسەرێکی بنبڕ کە ڕەوتی نەخۆشییەکە بگۆڕێت نییە.** ڕیلوزۆڵ — تاکە دەرمانێک کە دەرکەوتووە بە ڕادەیەکی کەم پەرەسەندنی ALS خاو دەکاتەوە — تەمەن چەند مانگێک درێژ دەکاتەوە. بۆیە چارەسەر جەخت لەسەر ئەمانە دەکاتەوە: - کۆنتڕۆڵکردنی گرژی و ڕەقبوونی ماسولکە (دەرزی Botox، پەمپی باکلۆفین لە ناو پەردەی درکەپەتک (intrathecal baclofen pump)) - پاراستنی توانای جووڵە و هێز لە ڕێگەی چارەسەری سروشتی (فیزیۆتێراپی) - پشتگیریی هەناسەدان (هەناسەدانی دەستکردی بێ بۆری، پەیسمەیکەری دیافرام لە حاڵەتی دیاریکراودا) - پشتگیریی خۆراک (گاسترۆستۆمی (بۆریی خۆراک بۆ گەدە) کاتێک قووتدان سەلامەت نامێنێت) - ئامرازەکانی یارمەتیدانی قسەکردن و پەیوەندیکردن - نیورۆمۆدیولەیشن (ڕێکخستنەوەی دەمار، rTMS) بۆ سووککردنی نیشانەکان و باشترکردنی چۆنیەتیی ژیان - پشتگیریی دەروونی و کۆمەڵایەتی

بەتواناکردنەوەی فرەپسپۆڕیی زوو — کە لایەنەکانی جەستەیی، گونجاندن، هزری، کۆمەڵایەتی، کارکردی و قسەکردن دەگرێتەوە — تاکە کاریگەرترین ڕێگایە بۆ پاراستنی چۆنیەتیی ژیان و کەمکردنەوەی پشتبەستن بە کەسانی تر.