برینی گوللە لە سەر

برینی گوللە لە سەر برینداربوونی مێشک بەهۆی زەبری کونکەرن و ڕێژەی مردنیان لە ژینگەی مەدەنیدا لە ٪٩٠ زیاترە؛ زۆربەی قوربانییەکان پێش گەیشتن بە چاودێریی پزیشکی گیان لە دەست دەدەن. لەو کەسانەی تا گەیشتن بە نەخۆشخانە دەمێننەوە، چارەسەر پێویستی بە هەڵسەنگاندنی خێرا، بووژاندنەوەی چڕ و بڕیاردانی تاکەکەسی دەربارەی دەستێوەردانی نەشتەرگەریی مێشک و دەمار هەیە.

**میکانیزمی نەخۆشی**

تەنێکی هاوێژراو کە دەچێتە ناو کەللەسەرەوە بە چەند میکانیزمێک برینداربوون دروست دەکات: - *تێکچوونی ڕاستەوخۆی شانە* بە درێژایی ڕێڕەوی گوللەکە - *دروستبوونی بۆشایی* (cavitation): ئەو بۆشاییە کاتییەی بەهۆی گواستنەوەی وزەی تەنە هاوێژراوەکەوە دروست دەبێت و چەندین جار لە تیرەی گوللەکە گەورەترە، و دەبێتە هۆی تێکچوونی بەربڵاوی شانەی مێشکی دەوروبەر - *خوێنبەربوون*: کۆبوونەوەی خوێن لەناو مێشک، خوێنبەربوونی ناو بۆشاییەکانی مێشک یان خوێنبەربوونی ژێر پەردەی عەنکەبووتی - *ئاوسانی مێشک*: ئاوسانی بڵاو وەک وەڵامێک بۆ برینداربوونەکە کە لە ماوەی چەند کاتژمێرێک تا چەند ڕۆژێکدا پەستانی ناو کەللەسەر بەرز دەکاتەوە - *هەوکردنی میکرۆبی*: پارچە ئێسکە ماوەکان و ماددە بیانییەکان بنکەیەک بۆ دروستبوونی کێمدان پێک دەهێنن

**هەڵسەنگاندنی فریاکەوتن و بڕیاردان**

لە کاتی گەیشتنی نەخۆشدا سێ هۆکار ڕێنمایی بڕیاری نەشتەرگەری دەکەن: ١. *ئاستی هۆش*: بە پێوەری کۆمای گلاسگۆ (GCS) هەڵدەسەنگێنرێت. پێشبینیی ئەنجامی نەخۆشی بۆ ئەو نەخۆشانەی GCSیان ٣–٥ـە و هیچ بەڵگەیەکی کۆبوونەوەی خوێنی چارەسەرکراویان نییە زۆر خراپە؛ دەستێوەردانی نەشتەرگەریی چڕ کەم جار سوودی هەیە ٢. *کارکردی دەماریی قەدی مێشک*: بیبیلەکانی چاو، جووڵەکانی چاو و وەڵامە جووڵەییەکان. نەبوونی کارکردی قەدی مێشک ئاماژەیە بۆ برینداربوونێکی نەگەڕاوە ٣. *ئەنجامەکانی CT*: شوێن و قەبارەی کۆبوونەوەی خوێن (هیماتۆما)، ڕێڕەوی گوللەکە بە ناو مێشکدا، تووشبوونی بۆشاییەکانی مێشک و ڕادەی لادانی هێڵی ناوەڕاست

**ڕێڕەوی گوللە و پێشبینیی ئەنجامی نەخۆشی**

ئەو ڕێڕەوانەی بە ناو قەدی مێشک، چەند لۆبێکی مێشک یان سیستەمی بۆشاییەکانی مێشک (ڤێنتریکڵ)دا تێدەپەڕن نزیکەی هەمیشە کوشندەن. ڕێڕەوە لاتەنیشتەکان یان ڕێڕەوەکانی لۆبی پێشەوەی مێشک لای ئەو نەخۆشانەی هۆشیان پارێزراوە پێشبینیی ئەنجامی نەخۆشیی زۆر باشتریان هەیە. زۆرێک لەوانەی لە سەرەتادا دەمێننەوە لە ڕۆژانی دوای برینداربوونەکەدا تووشی بەرزبوونەوەی کۆنترۆڵنەکراوی پەستانی ناو کەللەسەر دەبن.

**چارەسەری نەشتەرگەری**

- *کردنەوەی کەللەسەر (کرانیۆتۆمی) و پاککردنەوەی برین لە شانەی مردوو:* لابردنی ئەو پارچە ئێسکانەی دەستیان پێ دەگات، شانەی مردووی مێشک و گوللەکە ئەگەر بکرێت؛ دەرهێنانی ئەو کۆبوونەوەی خوێنەی کاریگەریی بارستەی بەرچاو دروست دەکات - *لابردنی بەشێک لە کەللەسەر بۆ کەمکردنەوەی پەستان:* لابردنی پارچەیەکی گەورەی ئێسک بۆ ئەوەی مێشکە ئاوساوەکە بتوانێت فراوان ببێت بەبێ دەرپەڕینی کوشندە، لای نەخۆشانی هەڵبژێردراو کە بەرزبوونەوەی پەستانی ناو کەللەسەریان هەیە و سەرسەخت بەرامبەر چارەسەرە - *چاودێری پەستانی ناو کەللەسەر (ICP):* ئامێرەکانی پێوانی پەستان لەناو شانەی مێشک یان لەناو بۆشاییەکانی مێشکدا ڕێنمایی چارەسەر لە بەشی چاودێریی چڕ دەکەن

**بەتواناکردنەوە**

ئەوانەی لە برینی گوللە لە سەر دەمێننەوە پێویستیان بە بەتواناکردنەوەی دەماریی درێژماوە و پسپۆڕانە هەیە کە کەموکوڕیی جووڵە، ئەفازیا (لەدەستدانی توانای قسەکردن)، تێکچوونی توانا هزرییەکان، گۆڕانی ڕەفتار و فێ (پەرکەم) چارەسەر بکات (فێ لای ڕێژەیەکی بەرچاو لەم نەخۆشانە دروست دەبێت). چارەسەرەکانی نیورۆمۆدیولەیشن (ڕێکخستنەوەی دەمار) لەوانە rTMS و چارەسەری سروشتی (فیزیۆتێراپی) بەشێکن لە بەرنامەی بەتواناکردنەوە (rehabilitation)ی دوای قۆناغی کتوپڕ لە سەنتەری پزیشکیی ئەلعیمران.