فێ و هێرشی فێ

فێ (پەرکەم) نەخۆشییەکی دەمارییە کە بە ئامادەیی بۆ هێرشی فێی دووبارە و بێ هۆکاری دەرەکی دەناسرێتەوە. هێرشی فێ ماوەیەکی کاتییە لە هێما یان نیشانەکان کە بەهۆی چالاکیی نائاسایی، زیادەڕۆ یان هاوکاتی خانە دەمارییەکانی مێشکەوە دروست دەبێت. فێ بەوە پێناسە دەکرێت کە دوو هێرشی فێی بێ هۆکاری دەرەکی یان زیاتر بە ماوەی زیاتر لە ٢٤ کاتژمێر لە یەکتر جیاوە ڕووبدەن، یان یەک هێرشی فێی بێ هۆکاری دەرەکی لەگەڵ مەترسییەکی زۆری دووبارەبوونەوەی نەخۆشی.

نزیکەی ١–٣٪ی دانیشتووان فێیان هەیە. نزیکەی ١٠٪ی خەڵک لە ماوەی ژیانیاندا لانیکەم یەک هێرشی فێیان بۆ دێت — بەڵام تاکە هێرشێکی فێی هۆکاردار (بەهۆی تا، دەرمان یان تێکچوونی میتابۆلیزم) بە فێ دانانرێت.

**هۆکارەکان:** - پێکهاتەیی: برینداربوونی سەر، جەڵتەی مێشک، گرێی مێشک، شێوانی بۆریی خوێن، تێکچوونی گەشەی توێکڵی مێشک - میتابۆلیزمی: نائاساییبوونی ئێلێکترۆلیتەکان، تێکچوونی گلوکۆز، بەرکەوتن بە ماددەی ژەهراوی - هەوکردنی میکرۆبی: هەوکردنی مێشک، هەوکردنی پەردەی مێشک، کێمی مێشک - جینی: چەند سەندرۆمێکی فێ هۆکاری جینیی دیاریکراویان هەیە (بۆ نموونە سەندرۆمی دراڤێت) - لە زۆر حاڵەتدا (بە تایبەتی فێی گشتگیری سەرەتایی)، هیچ هۆکارێکی دیاریکراو نادۆزرێتەوە

**جۆرەکانی هێرشی فێ** — پۆلێنکردنی سەرەکی، هێرشەکانی فێ بەپێی دەستپێکی نیشانەکان دابەش دەکات:

*فێی دەستپێکی گشتگیر* (هەردوو نیوەگۆی مێشک لە یەک کاتدا تێوەگلاون): - **بزربوونی هۆش (پێتی ماڵ):** ونبوونێکی کورتی ئاگایی، چاوبڕینە شوێنێک، لەرزینی پێڵوو؛ دوای هێرشەکە سەرلێشێواوی نییە؛ لەوانەیە ڕۆژانە سەدان جار ڕووبدات - **تۆنیک-کلۆنیک (گراند ماڵ):** لەهۆشچوون، ڕەقبوونی هەردوولایی (قۆناغی تۆنیک)، پاشان ڕاچڵەکینی ڕیتمی (قۆناغی کلۆنیک)؛ دوای هێرشەکە سەرلێشێواوی و ماندوێتی - **تۆنیک:** ڕەقبوونی هەردوولایی بێ قۆناغی کلۆنیک - **مایۆکلۆنیک:** ڕاچڵەکینی کورت و وەک بروسکەی پەلەکان یان هەموو لەش؛ بێ لەهۆشچوون - **ئەتۆنیک (هێرشی کەوتن):** لەدەستدانی لەناکاوی ئاستی گرژیی ماسولکە کە دەبێتە هۆی کەوتن

*هێرشی فێی دەستپێکی بەشەکی* (لە یەک ناوچەی مێشکەوە سەرچاوە دەگرێت): - **بەشەکیی سادە (بە ئاگاییەوە):** بێ لەهۆشچوون؛ نیشانەکانی جووڵە، هەست، دەماری خۆکار یان دەروونی، بەپێی ئەو ناوچەیەی مێشک کە تێوەگلاوە - **بەشەکیی ئاڵۆز (ئاگایی تێکچوو):** بەزۆری بە ئۆرا دەست پێ دەکات (ترس، بۆن، هەستی پێشتر بینین)، دواتر گۆڕانی هۆش، جووڵەی خۆکار (جووڵەی دووبارەبووەوە وەک جوین یان دەست تێوەردانی بێ مەبەست) - فێی بەشەکی دەکرێت دواتر گشتگیر بێت

**دەستنیشانکردنی نەخۆشی** پشت بە مێژووی نەخۆشیی کلینیکیی ورد، هێڵکاریی کارەبایی مێشک (EEG) و وێنەگرتنی پزیشکیی مێشک بە ئێم ئاڕ ئای (MRI) دەبەستێت. چاودێریی ڤیدیۆ-EEG — تۆمارکردنی EEG و ڕەفتاری کلینیکی لە یەک کاتدا — پێوەری زێڕینە بۆ دیاریکردنی جۆری هێرشی فێ و دۆزینەوەی ئامانجێکی نەشتەرگەری لە حاڵەتە بەرگریکەرەکان بەرامبەر دەرمان. ئێم ئاڕ ئای فەرمانی و پشکنینی پێت سکان (PET) زانیاریی زیاتر بۆ دیاریکردنی شوێن دابین دەکەن.

**چارەسەر:** - *یەکەم هەنگاوی چارەسەر:* دەرمانە دژەفێیەکان (کاربامازیپین، ڤالپرۆیەت، لیڤێتیراسێتام، لامۆتریجین و هی تر) لە نزیکەی ٧٠٪ی نەخۆشەکاندا هێرشی فێ کۆنترۆڵ دەکەن - *فێی بەرگریکەر بەرامبەر دەرمان:* کاتێک دوو دەرمانی دژەفێی بە دروستی هەڵبژێردراو سوودیان نەبێت، هەڵسەنگاندنی نەشتەرگەری پێویستە. بژاردەکان بریتین لە لابردنی ناوچەکە بە نەشتەرگەری (لە فێی لۆبی لاجانگیی مێشکی گونجاودا چاکەرەوەیە)، ورووژاندنی دەماری ڤاگەس (vagus nerve stimulation)، بڕینی جەستەی پینەیی مێشک (corpus callosotomy)، ورووژاندنی قووڵی مێشک و ڕژێمی کیتۆجینیک - *نیورۆمۆدیولەیشن (ڕێکخستنەوەی دەمار):* rTMS بەڵگەی زانستیی نوێی هەیە بۆ کەمکردنەوەی ژمارەی هێرشەکانی فێ لە هەندێک نەخۆشی هەڵبژێردراو کە فێی بەشەکییان هەیە