At a glance
چییە
زەبرێک لە سەر کە لەوانەیە کار لە پێستی سەر، کەللەسەر یان مێشک بکات — لە لەرزینی مێشکی سووکەوە تا خوێنبەربوونی ناو کەللەسەری سەخت.
نیشانەکانی فریاکەوتن
لەهۆشچوون، ڕشانەوە، هێرشی فێ، خراپتربوونی سەرئێشە، لاوازی لە یەک لای لەش، ناڕێکیی قەبارەی بیبیلەکانی چاو، هاتنی شلەی ڕوون لە لووت یان گوێ.
چۆن چارەسەری دەکەین
CTی دەستبەجێ بۆ پۆلێنکردنی مەترسی؛ چاودێری، دەرهێنانی خوێنە مەییوە گرنگەکان بە نەشتەرگەری، و بەتواناکردنەوەی ڕێکخراو بۆ ئەو کەموکوڕییانەی دەمێننەوە.
برینداربوونی سەر چی دەگرێتەوە
برینداربوونی سەر زاراوەیەکی فراوانە. لە لایەکەوە لەرزینی مێشکی سووک هەیە — هیچ گۆڕانێک لە وێنەگرتنی پزیشکیدا نییە و نیشانەکان لە ماوەی چەند ڕۆژێکدا نامێنن. لە لایەکی ترەوە خوێنبەربوونێکی گەورەی ناو کەللەسەر هەیە کە لە ماوەی یەک کاتژمێردا پێویستی بە نەشتەرگەریی فریاکەوتن هەیە. هەموو ئەم مەودایە بە هەمان چوارچێوەی کلینیکی پۆلێن دەکرێت: ئاستی هۆش (پێوەری کۆمای گلاسگۆ)، پشکنینی بیبیلەی چاو، نیشانە دەمارییە ناوچەییەکان، و — بۆ هەر برینداربوونێک جگە لە سووکترینیان — CT سکان.
بڕیاری دروست دەربارەی CT بڕیارە یەکلاکەرەوەکەیە. خوێنبەربوونی لەبیرکراو دەکوژێت؛ CTی ناپێویست پارە و تیشک بەبێ سوود بەفیڕۆ دەدات. ڕێسا بڕیاردەرە پشتڕاستکراوەکان (Canadian CT Head Rule، NEXUS) پێمان دەڵێن کام نەخۆش پێویستی بە وێنەگرتنی پزیشکی هەیە و کامیان دەکرێت بە سەلامەتی لە ژێر چاودێریدا بمێنێتەوە.
هەموو کەس نیگەرانی نەشتەرگەرییەکەیە. ئەوەی گرنگترە دوازدە کاتژمێرەکەی دوای ئەوەیە: هێرشی فێ، خوێنبەربوونەوەی دووبارە، بەرزبوونەوەی پەستان. پشکنینی لای جێگای نەخۆش، نەک ژووری نەشتەرگەری، شوێنێکە کە زۆربەی نەخۆشانی تێدا ڕزگار دەکرێن.
دوو برینداربوونی ناو کەللەسەر کە نابێت لەبیر بکرێن
ئەو دوو برینداربوونەی ناو کەللەسەر کە کات زۆرترین گرنگیی تێیاندا هەیە، لە وێنەگرتنی پزیشکیدا جیاواز دەردەکەون و ڕەفتاریان زۆر جیاوازە. هەردووکیان پێویستیان بە هەڵسەنگاندنی نەشتەرگەریی بەپەلە هەیە؛ ئەنجامەکە بەندە بەوەی نەشتەرگەرییەکە چەند خێرا ئەنجام دەدرێت.
برینداربوونی A
کۆبوونەوەی خوێن لە دەرەوەی پەردەی سەختی مێشک
- خوێنبەربوون لە نێوان کەللەسەر و پەردەی سەخت (دیورا)دا، بە زۆری لە خوێنبەری ناوەڕاستی پەردەی مێشکی دڕاوەوە.
- ماوەی ڕوونیی کلاسیکی: لەهۆشچوون، بەهۆشهاتنەوە، پاشان خراپبوونی بارەکە.
- ئەگەر زوو دەربهێنرێت ئەنجامەکەی نایابە؛ ئەگەر لەبیر بکرێت وێرانکەرە.
برینداربوونی B
کۆبوونەوەی خوێن لە ژێر پەردەی سەختی مێشک بە شێوەی کتوپڕ
- خوێنبەربوون لە ژێر پەردەی سەختدا، بە زۆری لە خوێنهێنەرە پردییە دڕاوەکانەوە.
- لای بەساڵاچووان و ئەو نەخۆشانەی دژەمەیینەکانی خوێن بەکاردەهێنن باوترە.
- پێشبینیی ئەنجامی نەخۆشی بە ڕادەیەکی زۆر بەندە بە برینداربوونی مێشکی پشتەوەی، نەک تەنها خوێنە مەییوەکە.
ئەوەی لە کلینیکدا دەیبینین
٨٠%
لە برینداربوونەکانی سەر سووکن — CT ئاساییە، نیشانەکان لە ماوەی چەند هەفتەیەکدا نامێنن
١٥%
مامناوەندن — گۆڕان لە وێنەگرتنی پزیشکیدا، چاودێریی ڕێکخراو و بەتواناکردنەوە
٥%
سەختن — نەشتەرگەری، چاودێریی چڕ، بەتواناکردنەوە بۆ ماوەی درێژ
زانیارییە سەرەکییەکان
چۆن چارەسەر دەکرێت
چاودێری هەڵسەنگاندنی فریاکەوتن، دەستێوەردانی نەشتەرگەری لە کاتی پێویستدا، و بەتواناکردنەوە (rehabilitation)ی ڕێکخراو لەخۆ دەگرێت. زۆربەی نەخۆشان تەنها پێویستیان بە دوو هەنگاوی یەکەم هەیە؛ کەمینەیەک پێویستیان بە تەواوی ڕێڕەوەکە هەیە.
هەڵسەنگاندنی فریاکەوتن
یەکەم کاتژمێرەکان
- پێوەری کۆمای گلاسگۆ و پشکنینی دەماریی تەواو
- CTی سەر — هەمیشە لە برینداربوونی مامناوەند یان سەختدا
- وێنەگرتنی پزیشکیی بڕبڕەکانی مل لە برینداربوونی فرە ئەندامیدا
- پشکنینی خوێن لەوانە پشکنینەکانی مەیینی خوێن
نەشتەرگەری
کاتێک پێویست بێت
- کردنەوەی کەللەسەر (کرانیۆتۆمی) و دەرهێنانی خوێنە مەییوەکە بۆ کۆبوونەوەی خوێن لە دەرەوەی پەردەی سەختی مێشک یان کۆبوونەوەی خوێن لە ژێر پەردەی سەختی مێشک بە شێوەی کتوپڕ
- کونکردنی کەللەسەر بۆ کۆبوونەوەی خوێن لە ژێر پەردەی سەختی مێشک بە شێوەی درێژخایەن
- لابردنی بەشێک لە کەللەسەر بۆ کەمکردنەوەی پەستان بۆ بەرزبوونەوەی پەستانی ناو کەللەسەری سەرسەخت بەرامبەر چارەسەر
- بەرزکردنەوەی شکاوی چاڵبووی کەللەسەر
چاودێری و چارەسەری پزیشکی
زۆربەی حاڵەتەکان
- چاودێریی دەماری هەر ٣٠ خولەک تا ١ کاتژمێر جارێک
- دووبارەکردنەوەی CT ئەگەر هەر خراپبوونێک ڕووی دا
- دەرمانە دژەفێیەکان بۆ پێشگیری لە هەندێک برینداربوونی دیاریکراودا
- ئازارشکێن و دژەڕشانەوەکان
بەتواناکردنەوە
ڕێگای درێژ
- بەتواناکردنەوەی توانا هزرییەکان بۆ یادەوەری و سەرنج
- چارەسەری سروشتی بۆ چاکبوونەوەی جووڵە
- چارەسەری ئاخاوتن و زمان لە کاتی تووشبووندا
- هەڵسەنگاندنی پیشەیی بۆ گەڕانەوە بۆ سەر کار
قۆناغی کتوپڕ (acute phase) لە بەشی فریاکەوتندا چارەسەر دەکرێت. کلینیکەکە دواتر نەخۆشەکان دەبینێت بۆ بەدواداچوون، بەتواناکردنەوە و ڕێگریکردنی دووەمین.
خوێندنەوەی پەیوەندیدار
جەڵتەی مێشک
حاڵەتێکی فریاکەوتنی پزیشکییە کە تێیدا ڕەوتی خوێن بۆ بەشێک لە مێشک دەوەستێت، و هەموو خولەکێک گرنگە. ئێمە چاکبوونەوە و ڕێگریکردن لە دووبارەبوونەوەی جەڵتەی مێشک بەڕێوە دەبەین.
گرێی مێشک
گەشەیەکی نائاسایی لە مێشکدا. ئەوەی پێویستی بە نەشتەرگەری، تیشک یان چاودێری هەیە بەندە بە جۆر، شوێن و کاریگەرییەکانی، و بە هاوبەشی بڕیاری لەسەر دەدرێت.
چاوپێکەوتنێک بگرە
سکرتێر یەکەم کاتی چاوپێکەوتن لە ماوەی کاتی کارکردنی کلینیکدا دیاری دەکات؛ تکایە لە کاتی پەیوەندیکردنەکەدا وێنەگرتنە پێشووەکان، تێبینییەکانی نەشتەرگەری و لیستی دەرمانە ئێستاکانت ئامادە بێت.
ئەم پەڕەیە زانیاریی گشتی دەربارەی برینداربوونی سەر دەخاتە ڕوو و جێگەی هەڵسەنگاندنی پزیشکیی تایبەت بە هەر کەسێک ناگرێتەوە. ئەگەر نیشانەکانت سەختن یان خراپتر دەبن، بە زوویی پەیوەندی بە پزیشکەوە بکە.