جەڵتەی خوێنبەربوونی مێشک

جەڵتەی خوێنبەربوونی مێشک ڕوو دەدات کاتێک بۆریی خوێنێک لە ناو مێشک یان دەوروبەریدا دەپچڕێت و خوێن دەڕژێتە ناو شانەکانی دەوروبەر یان بۆشاییە پڕ لە شلەکان. بە پێچەوانەی جەڵتەی مێشک بەهۆی گیرانی خوێنبەر — کە تێیدا خوێنمەیوێک ڕەوتی خوێن دەگرێت — جەڵتەی خوێنبەربوونی مێشک بە دوو میکانیزم زیان دەگەیەنێت: لەدەستدانی ڕاستەوخۆی خوێنگەیاندن بە شانەی مێشک، و بەرزبوونەوەی پەستانی ناو کەللەسەر کاتێک کۆبوونەوەی خوێن (هیماتۆما) گەورە دەبێت و پەستان دەخاتە سەر پێکهاتەکانی دەوروبەر.

**جۆرەکانی جەڵتەی خوێنبەربوونی مێشک**

*خوێنبەربوونی ناو مێشک (ICH)* — خوێنبەربوون لە ناو خودی شانەی مێشکدا، کە نزیکەی ١٠٪ی هەموو جەڵتەکانی مێشک پێک دەهێنێت. باوترین هۆکار بەرزیی پەستانی خوێنی درێژخایەنە، کە بە تێپەڕبوونی کات دیوارەکانی خوێنبەرە بچووکە چووە ناوەکان لاواز دەکات. خوێنبەربوونەکە لەناکاو ڕوو دەدات و لەوانەیە بۆ چەند کاتژمێرێک بەردەوام گەورە ببێت. کۆبوونەوەی خوێنەکە وەک زەدەیەکی شوێنگر کار دەکات، پەستان دەخاتە سەر شانەی مێشکی تەنیشتی و ICP بەرز دەکاتەوە. هۆکارەکانی تر بریتین لە تێکچوونی خوێنبەرەکانی مێشک بەهۆی ئەمیلۆید (cerebral amyloid angiopathy) (لە بەساڵاچوواندا)، تێکچوونی مەیینی خوێن، و گۆڕانی جەڵتەیەکی مێشک بەهۆی گیرانی خوێنبەر بۆ خوێنبەربوون.

*خوێنبەربوونی ژێر پەردەی عەنکەبووتی (SAH)* — خوێنبەربوون بۆ ناو بۆشایی ژێر پەردەی جاڵجاڵۆکەیی لە نێوان مێشک و ناوەوەترین پەردەکەیدا (پەردەی پیا-عەنکەبووتی)، کە نزیکەی ٣٪ی جەڵتەکانی مێشک پێک دەهێنێت. نیشانەی کلاسیکی سەرئێشەیەکی لەناکاو و سەختی وەک «تریشقە»یە — خراپترین سەرئێشەی ژیانی نەخۆش — زۆرجار لەگەڵ دڵتێکهەڵهاتن، ڕشانەوە، هەستیاری بەرامبەر ڕووناکی و ڕەقبوونی مل. باوترین هۆکار پچڕانی ئەنیۆریزم (ئاوسانی خوێنبەر)ێکی ناو کەللەسەرە؛ شێوەشێواوی خوێنبەر و خوێنهێنەر (AVMs) هۆکارێکی گرنگی ترە.

*ئەنیۆریزم* — لاوازبوونێکی ناوچەیی و باڵۆنئاسای دیواری خوێنبەرێکە. دەکرێت زگماکی بێت یان بەهۆی بەرزیی پەستانی خوێن یان ڕەقبوونی خوێنبەرەکانەوە دروست ببێت. پچڕانی ئەنیۆریزم ڕێژەی مردنی بەرزی هەیە؛ ئەوانەی ڕزگاریان دەبێت ڕووبەڕووی مەترسییەکی بەرچاوی خوێنبەربوونەوەی دووبارە لە یەکەم ڕۆژەکاندا و کەمخوێنیی شانە (ئیسکیمیا)ی دواکەوتووی مێشک بەهۆی گرژبوونی بۆریی خوێنەوە دەبنەوە.

*AVM (شێوەشێواوی خوێنبەر و خوێنهێنەر)* — تێکئاڵانێکی زگماکیی پەیوەندییە نائاساییەکانی نێوان خوێنبەر و خوێنهێنەرە کە تۆڕی ئاسایی مووە خوێنبەرەکان تێدەپەڕێنێت. ڕەوتی خوێنی بە پەستانی بەرزی خوێنبەرەکان ڕاستەوخۆ دەگوازرێتەوە بۆ خوێنهێنەرە دیوار تەنکەکان، کە لەوانەیە بپچڕێن.

**چارەسەری فریاکەوتن**

- سەقامگیرکردنی ڕێڕەوی هەناسە، هەناسەدان و سووڕی خوێن - CTی مێشکی بەپەلە بەبێ ماددەی ڕەنگکەر بۆ دڵنیابوونەوە لە خوێنبەربوون و جیاکردنەوەی لە جەڵتەی مێشک بەهۆی گیرانی خوێنبەر - ئەنجیۆگرافیی CT بۆ دۆزینەوەی ئەنیۆریزم یان AVMی بنەڕەتی - کۆنترۆڵکردنی پەستانی خوێن (دابەزاندنی بەهێزی پەستان گەورەبوونی کۆبوونەوەی خوێن لە ICHدا کەم دەکاتەوە) - پێچەوانەکردنەوەی دەستبەجێی چارەسەری دژەمەیینی خوێن - کۆنترۆڵکردنی بەرزبوونەوەی پەستانی ناو کەللەسەر: بەرزکردنەوەی سەر، ئازارشکاندن/هێورکردنەوە (خەواندنی سووک)، چارەسەری ئۆزمۆتیک، و لە کاتی پێویستدا بەتاڵکردنەوەی دەرەکیی بۆشاییەکانی مێشک

**چارەسەری نەشتەرگەری**

- *کردنەوەی کەللەسەر (کرانیۆتۆمی) و دەرهێنانی کۆبوونەوەی خوێن:* لە نەخۆشانی هەڵبژێردراوی ICHدا ئەنجام دەدرێت کاتێک خوێنمەیوەکە دەستی پێ دەگات و کاریگەریی قەبارەیی بەرچاو یان دابەزینی دەماری دروست دەکات - *کلیپکردنی ئەنیۆریزم:* بەستنی ملی ئەنیۆریزم بە نەشتەرگەریی کراوە بۆ ڕێگریکردن لە خوێنبەربوونەوەی دووبارە - *پڕکردنەوەی ئەنیۆریزم بە کۆیل لە ناو خوێنبەرەوە (endovascular coiling):* دانانی کۆیلی پلاتینی لە ناو ئەنیۆریزمەکەدا بە ڕێگەی قەستەرە بۆ هاندانی مەیینی خوێن لە بۆری خوێندا (ترۆمبۆسیس) — ڕێگای پەسەندکراو بۆ زۆربەی ئەنیۆریزمەکان - *لابردنی AVM یان داخستنی بە ئێمبۆلیزەیشن:* لابردن بە نەشتەرگەری یان تیشکی دەستێوەردانی بۆ نەهێشتنی ناوکی AVMەکە

**بەتواناکردنەوە**

دوای سەقامگیرکردنی پزیشکی و نەشتەرگەری، بەتواناکردنەوەی دەماریی ڕێکخراو — چارەسەری سروشتی (فیزیۆتێراپی)، چارەسەری پیشەیی (ئەرگۆتێراپی)، چارەسەری ئاخاوتن و نیورۆمۆدیولەیشن (ڕێکخستنەوەی دەمار) — زۆر پێویستە بۆ گەیشتن بە زۆرترین چاکبوونەوەی کارکردی جووڵە، هزری و پەیوەندیکردن.