ئاو لە مێشک

ئاو لە مێشک (هایدرۆسێفالەس) نەخۆشییەکە کە بە کۆبوونەوەی بڕێکی زیادەی شلەی مێشک و درکەپەتک (CSF) لە بۆشاییەکانی مێشک (ڤێنتریکڵ)ی فراوانبوو و بۆشایی ژێر پەردەی جاڵجاڵۆکەییدا ناسراوە.

CSF شلەیەکە کە بە زۆری لە مێشکدا لە پێکهاتەیەکدا بەرهەم دێت بە ناوی تۆڕی کۆرۆید. باقیی CSF لەلایەن شانەی مێشکەوە دروست دەکرێت. CSF سەرەتا دەچێتە ناو سیستەمی بۆشاییەکانی مێشک (ڤێنتریکڵ) و پاشان بۆ ئەو سیستەمەی لە ژێر پەردەی مێشکدایە (بۆشایی ژێر پەردەی جاڵجاڵۆکەیی) و پێداویستیی خۆراک و شلەی خانە دەمارییەکان لە هەموو ئەم ناوچانەدا دابین دەکات.

ئاو لە مێشک واتە کۆبوونەوەی زیادەی ئاو لە مێشکدا. دۆخێکە کە بە گەورەبوونی زیادەی سەر لە منداڵاندا سەرنج ڕادەکێشێت. شلەی مێشک و درکەپەتک مێشک و درکەپەتک لە لەرزینی مێشک دەپارێزێت. جگە لەوەش، CSF لە ڕێگەی میکانیزمێکەوە بە ناوی بەربەستی خوێن-مێشک وەک قەڵغانێکی پارێزەر دژی ماددە زیانبەخشەکانی ناو خوێن کار دەکات.

CSF شلەیەکە کە بە بەردەوامی دروست دەکرێت و هەڵدەمژرێت و لە مێشک و درکەپەتک دەردەکرێت. دوای تەواوکردنی سووڕانەوەکەی، لە ڕێگەی خوێنهێنەرەکانەوە هەڵدەمژرێتەوە بۆ ناو سووڕی خوێن. بۆیە هەر ڕێگرییەک یان نائاساییەک کە لە کاتی بەرهەمهێنان و دەرکردندا ڕووبدات دەبێتە هۆی ئاو لە مێشک. ئاو لە مێشک لە ئەنجامی تێکچوونی هاوسەنگی نێوان بەرهەمهێنان و هەڵمژینی CSF لە ناو کەللەسەردا ڕوودەدات.

ئاو لە مێشک لە منداڵاندا هەمیشە پەیوەستە بە سەندرۆمی زیادبوونی پەستانی ناو کەللەسەر (KIBAS).

- زیادبوونی بەرهەمهێنانی CSF لە تۆڕی کۆرۆیددا - هەڵمژینی ناتەواوی CSF - پەستانی ناو کەللەسەر زیاد دەبێت بەهۆی زیادبوونی بڕی CSF لە ئەنجامی گیران، تەسکبوونی زگماکی و هتد کە لە هەر شوێنێکی ڕێڕەوی CSF دا ڕوو بدات

باوترین هۆکاری ئاو لە مێشک لە منداڵاندا تێکچوونێکە لە سووڕانەوەی CSF دا. لە ئەنجامدا، بڕێکی زۆری CSF لە بۆشاییەکانی مێشکدا کۆدەبێتەوە. کەمتر، لە ئەنجامی سەرنەکەوتنی هەڵمژیندا ڕوودەدات. تا KIBAS زۆر زیاد نەبێت، بڕی بەرهەمهێنانی CSF لە سنووری ئاسایی لەشدا دەمێنێتەوە.

فراوانبوون لە بۆشاییەکانی مێشکی سەرووی شوێنی گیرانەکەدا ڕوودەدات. لە ئەنجامدا، زیان بە شانەی مێشک دەگات. ئەگەر ئاو لە مێشک لە تەمەنی ساواییدا پێش داخرانی درزەکانی کەللەسەر دروست ببێت، زیادبوونێکی بەرچاو لە چێوەی سەردا ڕوودەدات. بۆیە پەستانی ناو کەللەسەر زۆر زیاد ناکات و زیانی شانەی مێشک بە ڕادەیەک کەمترە.

ئەگەر ئاو لە مێشک دوای داخرانی درزەکان یان بە شێوەی کتوپڕ ڕووبدات، KIBAS ێکی سەخت دروست دەبێت و زیانی شانەی مێشک زیاد دەبێت.

ئاو لە مێشک لە نێوان تەمەنی ٠-٢ ساڵیدا لە ئەنجامی هۆکاری زگماکی دەبینرێت (کە زۆرترین جار بەم شێوەیە ڕوودەدات؛ دەکرێت تەنها وەک ئاو لە مێشکی زگماکی دەربکەوێت یان لەگەڵ سەندرۆمی تردا بێت) و هەروەها لە ئەنجامی خوێنبەربوونی ناو مێشکەوە.

لە منداڵان و گەورەساڵاندا، لە ئەنجامی هەوکردنی میکرۆبیی مێشک، خوێنبەربوونی مێشک، برینداربوونی سەر و گرێی مێشکەوە دەبینرێت.

هەرچەندە نیشانەکان بەپێی تەمەن و کەس جیاوازن، لە دوو مانگی یەکەمدا:

- گەورەبوونی سەر زیاتر لە ئاسایی - تەنکبوونی پێستی سەر - دیاربوونی خوێنهێنەرەکانی سەر - ڕشانەوە - لاربوونەوەی چاوەکان بەرەو خوارەوە - هێرشی فێ

جگە لەم نیشانانە، سکاڵای جیاوازی وەک هێڵنج، ڕشانەوە، تێکچوونی بینین و نەخۆشییەکانی جووڵە و هەست لە مانگ و تەمەنەکانی دواتردا دەردەکەون.

نیشانە ژیانییەکان (وەک هەناسەدان، قووتدان و هتد) لەوانەیە بەهۆی تووشبوونی قەدی مێشکەوە بە خراپی کاریگەرییان لەسەر بێت. گۆڕانی وەک خاوبوونی ڕێژەی لێدانی دڵ، بەرزیی پەستانی خوێنی گشتی و تێکچوونی هەناسەدان لەوانەیە ڕووبدەن.

ئاو لە مێشک دەکرێت لە کاتی دووگیانیدا بە پشکنینی سۆناری پێش لەدایکبوون بدۆزرێتەوە. دوای لەدایکبوون دەبێت چێوەی سەر بە شێوەی زنجیرەیی بپێورێت، و پێش داخرانی نەرمایی پێشەوەی سەر دەبێت پشکنینی سۆنار لە پێشینە بێت. هەرچەندە بۆشایی تەنیشتی مێشک بە سەرکەوتوویی بە سۆنار دەبینرێت، بەڵام چاڵی پشتەوەی کەللەسەر نابینرێت. دوای داخرانی نەرمایی پێشەوەی سەر، ڕێگاکانی وێنەگرتنی پزیشکی وەک CT یان ئێم ئاڕ ئای (MRI) دەبێت جێگەی سۆنار بگرنەوە لە دەستنیشانکردنی نەخۆشیدا.

ئاو لە مێشک لە منداڵاندا بە دەرمان چارەسەر ناکرێت. ڕێگاکانی چارەسەری نەشتەرگەری بۆ هۆکاری بنەڕەتی هەڵدەبژێردرێن. بۆیە پێویست دەبێت CSF بە دانانی شەنتێک (کەناڵ) لە مێشکەوە بۆ ناوچەیەکی تری لەش بگوازرێتەوە. ئەم نەشتەرگەرییە بە کاتیتەرێکی باریک ئەنجام دەدرێت. بەڵام لەبەر ئەوەی CSF بە بەردەوامی بەرهەم دێت، سیستەمی شەنتەکە دەبێت هەمیشە لە کاردا و کراوە بێت. شەنتەکە دەکرێت بگیرێت و میکرۆبی تێبکەوێت.

بەتواناکردنەوە (rehabilitation) لە منداڵانی تووشبوو بە ئاو لە مێشکدا دەبێت ئەنجامە دەماری و کارکردییەکانی ئەم دۆخە و چارەسەرە نەشتەرگەرییەکەی چارەسەر بکات.

- پێویستە هێزی ماسولکەکانی ناوچە تووشبووەکە زیاد بکرێت، و چارەسەری تاکەکەسی جێبەجێ بکرێت. - دەبێت ئەو کارانە جێبەجێ بکرێن کە ئامانجیان زیادکردنی هاوسەنگی و هاوئاهەنگیی جووڵەیە، و ڕاهێنانی ڕۆیشتن بە زیادکردنی هاوسەنگی لە ڕێگەی بەتواناکردنەوەی ڕۆبۆتی بە تەکنەلۆژیای ئەمڕۆ ئەنجام بدرێت.

- چارەسەری پیشەیی (ئەرگۆتێراپی) ڕێگایەکە کە یارمەتی کەسەکە دەدات خۆی لەگەڵ ژیانی ڕۆژانەدا بگونجێنێت. لە هەمان کاتدا، ڕاهێنانی یەکخستنی هەستەکان دەدرێت بۆ یارمەتیدانی کەسەکە لە بەدەستهێنانی کارکردەکانی.