میزڵدانی دەماری

میزڵدانی ئاسایی میز بە پەستانی نزم هەڵدەگرێت و بە فەرمانێکی ویستی بە تەواوی بەتاڵ دەبێتەوە. ئەمە پێویستی بە چالاکیی هاوئاهەنگ لە نێوان ماسولکەی دیواری میزڵدان (دیتروسەر)، بازنەی بۆری میز، و سیستەمێکی کۆنترۆڵی دەماریی تەواو هەیە کە ناوەندی میزکردن لە پۆنزی مێشکدا، بەشی عەجزی درکەپەتک (S2–S4)، ڕێڕەوە سیمپاسەوییەکان (T10–L2) و دەماری پیودێندەل (pudendal nerve) دەگرێتەوە. تێکچوون لە هەر خاڵێکی ئەم سیستەمەدا میزڵدانی دەماری دروست دەکات.

**جۆرەکانی میزڵدانی دەماری**

*بێ ڕێگری (سەرووی درکەپەتک):* زەدەکانی مێشک — جەڵتەی مێشک، نەخۆشیی پارکینسۆن، دیمێنشیا (کزبوونی توانا هزرییەکان)، گرێی مێشک — کاریگەریی ڕێگریکەری مێشک لەسەر ڕیفلێکسی میزکردنی درکەپەتک لاواز دەکەن. ئەنجامەکەی زۆرچالاکیی میزڵدانە لەگەڵ پەلەکردنی میز، زۆر میزکردن و ڕانەگرتنی میز بەهۆی پەلەپەل. پەستانی میزڵدان نزم دەمێنێتەوە و زیانی گورچیلە کەم ڕوودەدات.

*گرژ (دەمارەخانەی جووڵەیی سەرەوە):* زیانگەیشتنی درکەپەتک لە سەرووی T10 (بەهۆی زەبر یان بەبێ زەبر) پەیوەندیی میزڵدان لەگەڵ هاوئاهەنگیی پۆنز دەبڕێت. ماسولکەی دیواری میزڵدان زۆر ڕیفلێکسی دەبێت. لە هەمووی گرنگتر، ناهاوئاهەنگیی ماسولکەی میزڵدان و دەرچەی دەرەوە (DESD) دروست دەبێت — ماسولکەی دیواری میزڵدان لە کاتێکدا گرژ دەبێت کە دەرچەکەش لە هەمان کاتدا گرژ دەبێت. ئەمە دەبێتە هۆی گیرانی میز، پەستانی بەرز لە ناو میزڵداندا، گەڕانەوەی میز لە میزڵدانەوە بۆ گورچیلە، و — ئەگەر چارەسەر نەکرێت — زیانی گورچیلەی پەرەسەندوو (بەردەوام خراپتر دەبێت).

*شل (دەمارەخانەی جووڵەیی خوارەوە):* برینداربوونی بەشی عەجزی درکەپەتک یان دەمارەکانی دەوروبەری حەوز (زیانی S2–S4 بەهۆی برینداربوونی کلکی ئەسپ (کۆدا ئیکواینا)، نەشتەرگەریی حەوز، نەخۆشی شەکرە، یان نەخۆشی دیسکی کەمەر) دەبێتە هۆی لەدەستدانی توانای گرژبوونی ماسولکەی دیواری میزڵدان. میزڵدان گەورە و شل دەبێت و ناتوانێت بەتاڵ ببێتەوە. ڕانەگرتنی میز بەهۆی پڕبوونی زیاد باوە؛ بەکارهێنانی سۆندەی میز پێویستە.

*تێکەڵ:* تووشبوونی چەند ئاستێکی کۆئەندامی دەمار (کە لە ڕەقبوونی فرەییدا باوە) شێوازی تێکەڵ دروست دەکات کە لەوانەیە توخمەکانی زۆرچالاکی و کەمچالاکی پێکەوە کۆ بکاتەوە.

**هۆکارەکان**

میزڵدانی دەماری دەتوانێت لە ئەنجامی هەر نەخۆشییەک دروست ببێت کە کاریگەری لەسەر کۆنترۆڵی دەماریی بەشی خوارەوەی ڕێڕەوی میز هەبێت، لەوانە: - برینداربوونی درکەپەتک (باوترین هۆکاری میزڵدانی دەماریی گرژ) - ڕەقبوونی فرەیی (MS) - جەڵتەی مێشک و برینداربوونی مێشک - سپاینا بیفیدا (بڕبڕەی کراوە) و سەندرۆمی بەستراوبوونی درکەپەتک (tethered cord syndrome) - نەخۆشیی پارکینسۆن و نەخۆشییە داخورێنەرەکانی تری دەمار - تێکچوونی دەمارەکانی دەوروبەر (نیوڕۆپاسی) (بەهۆی شەکرە، دوای نەشتەرگەری، دوای تیشکدان) - سەندرۆمی کلکی ئەسپ (کۆدا ئیکواینا)

**دەستنیشانکردنی نەخۆشی**

پشکنینی یۆرۆداینامیک (urodynamic studies) (پێوانی پەستانی میزڵدان (سیستۆمێتری)، پشکنینی پەستان و ڕەوتی میز، EMGی دەرچە) جۆری تێکچوونی کارکردەکە بە وردی دیاری دەکەن و ڕێنمایی بڕیارەکانی چارەسەر دەکەن. وێنەگرتنی پزیشکی (سۆنار، وێنەگرتنی تیشکیی میزڵدان (سیستۆگرافی)) بەشی سەرەوەی ڕێڕەوی میز بۆ زیان هەڵدەسەنگێنێت. پشکنینی یۆرۆداینامیکی ڤیدیۆیی لە حاڵەتە ئاڵۆزەکاندا بەکاردێت.

**بنەماکانی چارەسەر**

ئامانجە سەرەکییەکان بریتین لە پاراستنی بەشی سەرەوەی ڕێڕەوی میز لە زیانی پەستانی بەرز، ڕێگریکردن لە هەوکردنی دووبارە، و گەڕاندنەوەی هەرچی زیاتری کاری میزڵدان و توانای ڕاگرتنی میز.

- *بەکارهێنانی سۆندەی میز بە خۆ بە شێوەی پاک و ماوە ماوە (CISC):* بنچینەی چارەسەری میزڵدانی کەمچالاک و کاریگەرترین ڕێگا بۆ ڕێگریکردن لە زیانی بەشی سەرەوەی ڕێڕەوی میز لە DESDدا - *دەرمانە دژەکۆلینێرجیکەکان:* زۆرچالاکیی ماسولکەی دیواری میزڵدان کەم دەکەنەوە؛ کاریگەرییە لاوەکییەکان بەکارهێنانیان بۆ ماوەی درێژ سنووردار دەکەن - *دەرزیی ژەهری بۆتولینۆم A (Botox):* دەرزیکردن لە ماسولکەی دیواری میزڵدان لە ڕێگەی ئامێری سیستۆسکۆپەوە زۆرچالاکی، ڕانەگرتنی میز و پەستانی میزڵدان بە شێوەیەکی بەرچاو کەم دەکاتەوە و کاریگەرییەکەی ٦–١٢ مانگ دەمێنێت - *نیورۆمۆدیولەیشنی ساکراڵ (sacral neuromodulation):* ئامێرێکی ورووژاندنی کارەبایی چێنراو ڕەگە دەمارەکانی ساکراڵ ڕێکدەخاتەوە — کاریگەرە بۆ ڕانەگرتنی میز بەهۆی پەلەپەل و گیرانی میزی بێ بەربەست - *پەمپی باکلۆفین لە ناو پەردەی درکەپەتک (intrathecal baclofen pump):* ڕاستەوخۆ ورووژاوی درکەپەتک دادەمرکێنێت، و هەم گرژی و ڕەقبوونی ماسولکە (سپاستیسیتی)ی ئەندامەکان و هەم زۆر ڕیفلێکسیی ماسولکەی دیواری میزڵدان لە برینداربوونی درکەپەتک لە ئاستی بەرزدا و MSدا کەم دەکاتەوە - *ورووژاندنی درکەپەتک:* دەتوانێت کاری میزڵدان باشتر بکات و مەترسیی تێکچوونی ڕیفلێکسی دەمارە خۆکارەکان (autonomic dysreflexia) لە هەندێک نەخۆشی هەڵبژێردراوی برینداربوونی درکەپەتکدا کەم بکاتەوە