نەرمبوونی ئێسک

ئێسک ماددەیەکی لێکدراوە — ماددەیەکی بنەڕەتیی ئەندامی (بە شێوەیەکی سەرەکی کۆلاجین) کە کریستاڵی کانزایی (بە شێوەیەکی سەرەکی هایدرۆکسی ئەپاتایت، کە لە کالسیۆم و فۆسفات پێکهاتووە) لەسەری دادەنیشن. نەرمبوونی ئێسک کاتێک ڕوودەدات کە ئەم پرۆسەی کانزاداربوونە سەرنەکەوێت: ئۆستیۆیدی تازە دروستبوو کەڵەکە دەبێت بەڵام بە دروستی ڕەق نابێت، و ئێسکەکان نەرم، بەئازار و لە ڕووی میکانیکییەوە لاواز دەمێننەوە.

**هۆکارەکان**

*کەمیی ڤیتامین D* — باوترین هۆکارە لە جیهاندا. ڤیتامین D بۆ هەڵمژینی کالسیۆم لە ڕیخۆڵەدا پێویستە؛ بەبێ ئەو، ئاستی کالسیۆم و فۆسفات دادەبەزێت و کانزاداربوون تێکدەچێت. ئەم کەمییە لەمانەوە دروست دەبێت: - بەرنەکەوتنی پێویست بە تیشکی خۆر (هێڵی پانی جوگرافی، شێوازی ژیانی ناو ماڵ، جلوبەرگی کولتووری) - وەرنەگرتنی پێویست لە ڕێگەی خۆراکەوە - تێکچوونی هەڵمژینی خۆراک: نەخۆشی سیلیاک، نەخۆشی کرۆن، دوای نەشتەرگەریی لابردنی گەدە یان نەشتەرگەریی کەمکردنەوەی کێش

*هۆکارەکانی گورچیلە و جگەر:* چالاککردنی ڤیتامین D پێویستی بە هەنگاوەکانی هایدرۆکسیلەیشن لە جگەر و گورچیلەدا هەیە. نەخۆشی درێژخایەنی گورچیلە و نەخۆشیی جگەر ئەم هەنگاوانە تێکدەدەن.

*لەدەستدانی فۆسفات:* نەخۆشییە بۆماوەییە دەگمەنەکان (کەمیی فۆسفاتی پەیوەست بە کرۆمۆسۆمی X (X-linked hypophosphataemia)) و نەرمبوونی ئێسک بەهۆی لوو (tumour-induced osteomalacia) دەبنە هۆی لەدەستدانی فۆسفات لە ڕێگەی گورچیلەوە، سەرەڕای ئەوەی ڤیتامین D ئاساییە.

*دەرمانەکان:* دەرمانە دژەفێیەکان (فینیتۆین، فینۆباربیتاڵ) شکاندنەوەی ڤیتامین D خێراتر دەکەن؛ بەکارهێنانی درێژخایەنیان دەبێتە هۆی نەرمبوونی ئێسک.

**جیاکردنەوەی نەرمبوونی ئێسک لە پووکانەوەی ئێسک**

هەردوو نەخۆشییەکە مەترسیی شکان زیاد دەکەن، بەڵام میکانیزمەکانیان جیاوازن. پووکانەوەی ئێسک کەمبوونەوەی بارستەی ئێسکە (چوارچێوەکە ئاساییە بەڵام کەمترە). نەرمبوونی ئێسک تێکچوونی کانزاداربوونە (چوارچێوەی پێویست هەیە بەڵام ڕەق نەبووە). دەکرێت هەردوو نەخۆشییەکە پێکەوە هەبن، بەتایبەتی لای بەساڵاچووان کە چەند کەمییەکی خۆراکییان هەیە.

**دەستنیشانکردنی نەخۆشی**

- پشکنینی خوێن: نزمیی ٢٥-هایدرۆکسی ڤیتامین D، نزمیی کالسیۆم، نزمیی فۆسفات، بەرزیی ئەلکالاین فۆسفاتەیز (جۆری ئێسک)، بەرزیی هۆرمۆنی پاراسایرۆید (زیادچالاکیی لاوەکیی ڕژێنی پاراسایرۆید) - تیشکی ئێکس: شکانە ناڕاستەقینەکان (Looser's zones) — پشتێنەی ڕوون کە ستوونین لەسەر توێکڵی ئێسک، زۆرتر لە ملی ناوەوەی ئێسکی ڕان، لقەکانی ئێسکی ناوگەڵ، پەراسووەکان و ئێسکی ئەلنادا - پێوانی چڕیی ئێسک سەختیی نەخۆشییەکە کەمتر لە ڕاستی نیشان دەدات (سیگناڵی DEXA (پێوانی چڕیی ئێسک) ئێسکی کانزادار پیشان دەدات — ئۆستیۆیدی کانزادارنەبوو نابینرێت)

**چارەسەر**

*قەرەبووکردنەوەی خۆراکی:* ڤیتامین Dی خواردن (کۆلیکالسیفێرۆڵ (ڤیتامین D3) یان ئێرگۆکالسیفێرۆڵ (ڤیتامین D2)) لەگەڵ تەواوکەری کالسیۆم بۆ چەند هەفتەیەک تا چەند مانگێک نەرمبوونی ئێسکی پەیوەست بە کەمی چاک دەکاتەوە. تەواوکەری بەردەوام زۆربەی جار بۆ ماوەی درێژ پێویستە.

*چارەسەری تایبەت بە هۆکار:* تێکچوونی هەڵمژینی خۆراک پێویستی بە ژەمی دەرمانی بەرزی ڤیتامین D یان دەرزی ناو ماسولکە هەیە؛ تێکچوونی ئێسک بەهۆی نەخۆشیی گورچیلە پێویستی بە ڤیتامین Dی چالاککراو (کالسیتریۆڵ) هەیە؛ نەخۆشییەکانی لەدەستدانی فۆسفات پێویستیان بە تەواوکەری فۆسفات ± کالسیتریۆڵ هەیە.

*چارەسەری ئازار و بەتواناکردنەوە (rehabilitation):* ئازاری ئێسک دەکرێت پێش گەڕانەوەی کانزاداربوون سەخت بێت. وەرزش، چارەسەری سروشتی (فیزیۆتێراپی) و دەستێوەردانەکانی ئازار پشتگیریی کارکردن و چاکبوونەوە دەکەن لە ماوەی چارەسەردا.