نەخۆشییەکانی دەمارەکانی دەوروبەر

کۆئەندامی دەماری دەوروبەر هەموو شانە دەمارییەکانی دەرەوەی مێشک و درکەپەتک دەگرێتەوە: ڕەگە دەمارەکانی کەللەسەر و ڕەگە دەمارەکانی درکەپەتک، و ئەو دەمارە هەستی، جووڵەیی و خۆکارانەی کە هەموو بەشەکانی لەش دەگرنەوە. هەر دەمارێکی دەوروبەر ئاکسۆنی تێدایە (درێژکراوە درێژەکانی خانە دەمارییەکان) کە بە توێکڵی مایلین داپۆشراون و خانەکانی شوان پشتگیرییان دەکەن. زیانگەیشتن بەم پێکهاتانە — جا بەهۆی زیانی مێتابۆلیزمی، هێرشی بەرگری، هەوکردنی میکرۆبی، زەبر یان ماددە ژەهراوییەکانەوە بێت — گواستنەوەی ئاماژەکان تێک دەدات و تێکچوونی دەمارەکانی دەوروبەر (نیوڕۆپاسی) دروست دەکات.

**پۆلێنکردن بەپێی شێوەی بڵاوبوونەوە**

- *تێکچوونی چەند دەمارێک (پۆلینیوڕۆپاسی):* تووشبوونی بڵاوی چەندین دەمار، بە شێوەی هاوتا، زۆرجار بەپێی درێژیی دەمار (پێ > دەست). باوترین شێوەیە؛ لە نەخۆشی شەکرە، ئەلکهول، کەمیی B12، نەخۆشی شارکۆ-ماری-تووس و چارەسەری کیمیاییدا دەبینرێت - *تێکچوونی تاکە دەمار:* یەک دەمار؛ زۆرجار بەهۆی پەستان یان زەبرەوە — سەندرۆمی تونێلی مەچەک (دەماری ناوەڕاست / مێدیان)، تێکچوونی دەماری ئولنار لە ئانیشکدا، تێکچوونی دەماری پێرۆنیاڵ لە سەری ئێسکی فیبیولادا، ئازاری دەرەوەی ڕان (مێراڵجیا پارێستێتیکا) - *تێکچوونی چەند تاکە دەمارێک:* چەند دەمارێکی جیاواز بە شێوەیەکی ناهاوتا و قۆناغ بە قۆناغ تووش دەبن — ئاماژەیە بۆ هەوکردنی بۆرییە خوێنییەکان، نەخۆشی شەکرە یان سارکۆیدۆسیس (sarcoidosis) - *تێکچوونی ڕەگی دەمار (ڕادیکیولۆپاسی):* پەستان لەسەر ڕەگی دەمار؛ زیاتر بەهۆی دیسک (هەڵخلیسکانی دیسک) یان تەنگبوونەوەی کەناڵی بڕبڕەی پشتەوە — ئازار و لاوازی لە ناوچەی پێستیی ئەو دەمارەدا دروست دەکات

**نەخۆشییە سەرەکییەکان**

*تێکچوونی دەمارەکانی دەوروبەر بەهۆی شەکرە:* باوترین هۆکارە لە جیهاندا؛ تێکچوونی چەند دەمارێکە بەپێی درێژیی دەمار کە زیاتر لە نیوەی نەخۆشانی شەکرە تووش دەکات. خۆپاراستن لە ڕێگەی کۆنترۆڵی شەکری خوێنەوەیە؛ کاتێک دروست بوو، چارەسەر جەخت لەسەر ئازار و نیشانەکانی کۆئەندامی دەماری خۆکار دەکاتەوە.

*سەندرۆمی گیلان-باڕێ (GBS):* تێکچوونی چەند دەمارێکی کتوپڕی سەرکەوتووی لابەری مایلین، زۆرجار دوای هەوکردنێکی میکرۆبی. لاوازییەکی بە خێرایی پەرەسەندوو (بەردەوام خراپتر دەبێت) کە لە ماوەی ٤ هەفتەدا دەگاتە لووتکە؛ بەپەلە بە IVIG یان گۆڕینی پلازما چارەسەر دەکرێت؛ زۆربەی نەخۆشەکان چاک دەبنەوە.

*تێکچوونی فرەدەماریی هەوکردنی درێژخایەنی لابەری مایلین (CIDP):* هاوتای درێژخایەنی GBS ـە؛ بە کۆرتیکۆستیرۆیدەکان، IVIG یان گۆڕینی پلازما چارەسەر دەکرێت.

*تێکچوونە بۆماوەییەکانی دەمار:* نەخۆشی شارکۆ-ماری-تووس — باوترین تێکچوونی بۆماوەیی دەمارە؛ دەبێتە هۆی لاوازیی هێواش پەرەسەندوو لە کۆتاییەکانی دەست و قاچ و لەدەستدانی هەست، کەوانەی بەرزی پێ و پەنجەی چەکوشیی پەنجەکانی پێ.

*ڕەقبوونی لاتەنیشتی ماسولکەلاوازکەر (ALS):* نەخۆشیی خانە دەمارییە جووڵەییەکان (motor neuron disease) کە دەبێتە هۆی لاوازیی پەرەسەندووی ماسولکەکانی دەست و قاچ، ڕوخسار و ماسولکەی هەناسەدان — سەختترین نەخۆشیی دەمار و ماسولکەیە.

**بنەماکانی چارەسەر**

*چارەسەری تایبەت بە هۆکار:* گرنگترین دەستێوەردانە لەو شوێنەی هۆکارێکی چارەسەرکراو هەبێت.

*چارەسەری ئازار:* - دەرمانی: گاباپێنتینۆیدەکان (گاباپێنتین، پرێگابالین)، ڕێگرەکانی وەرگرتنەوەی سیرۆتۆنین و نۆرئەدرینالین (دیولۆکسێتین)، دژەخەمۆکییە سێ ئەڵقەییەکان، لیدۆکائینی سەر پێست - دەستێوەردانی: ڕادیۆفریکوێنسی پەلسی (pulsed radiofrequency) کە لەسەر درکەپەتک یان دەمارەکانی دەوروبەر بەکاردێت؛ ورووژاندنی درکەپەتک بۆ ئازاری دەماریی سەختی سەرسەخت بەرامبەر چارەسەر؛ دەرزی Botox بۆ ئازاری دەماریی ناوچەیی - نیورۆمۆدیولەیشن (ڕێکخستنەوەی دەمار): rTMS کە توێکڵی جووڵەیی سەرەکی یان توێکڵی پێشانی مێشک دەکاتە ئامانج، پرۆسەی ئازاری ناوەندی ڕێک دەخاتەوە

*بەتواناکردنەوە (rehabilitation):* چارەسەری سروشتی (فیزیۆتێراپی) بۆ لاوازی، هاوسەنگی و ڕێگری لە کەوتن؛ چارەسەری پیشەیی (ئەرگۆتێراپی) بۆ ئامێرە یاریدەدەرەکان؛ ئامرازەکانی پاڵپشتی بۆ شۆڕبوونەوەی پێ.