لووەکانی ڕژێنی ژێرمێشک

ڕژێنی ژێرمێشک — پێکهاتەیەکی بە قەبارەی نۆکێک لە بنکەی کەللەسەر لە ناو زینی تورکی (سێلا تورسیکا)دا — زۆربەی کۆئەندامی ڕژێنە ناوەکییەکانی لەش ڕێک دەخات بە دەردانی ئەو هۆرمۆنە ئاراستەکەرانەی کە ڕژێنی دەرەقی، ڕژێنی سەرگورچیلە، ڕژێنە سێکسییەکان و گەشە کۆنترۆڵ دەکەن. لووەکانی ڕژێنی ژێرمێشک ئەم ڕێکخستنە تێک دەدەن، یان بە دەردانی زیادەی هۆرمۆنێکی دیاریکراو (گرێ چالاکەکان) یان بە پەستانخستنە سەر شانەی ئاسایی ڕژێنی ژێرمێشک و لەناوبردنی (گرێ ناچالاکەکان یان گرێ گەورەکان کە دەبنە هۆی کەمکاریی ڕژێنی ژێرمێشک).

**پۆلێنکردن**

*مایکرۆئەدینۆماکان (< ١ سم):* لە ناو زینی تورکیدا سنووردارن؛ بە دەگمەن کاریگەریی قەبارە دروست دەکەن. زۆربەیان بەهۆی بەرهەمهێنانی زیادەی هۆرمۆنەوە دەردەکەون.

*ماکرۆئەدینۆماکان (≥ ١ سم):* دەکرێت بەرەو سەرووی زینی تورکی درێژ ببنەوە، پەستان بخەنە سەر چوارڕێیانی دەماری بینایی (کە دەبێتە هۆی کەموکوڕیی بواری بینین)، بچنە ناو سینوسەکانی کاڤێرنۆسەوە (ئیفلیجیی دەمارەکانی کەللەسەر)، یان پەستان بخەنە سەر هایپۆتالامەس. هەروەها پەستان دەخەنە سەر شانەی ئاسایی ڕژێنی ژێرمێشک و دەبنە هۆی کەمکاریی ڕژێنی ژێرمێشک.

**سەندرۆمەکانی گرێی دەردەری هۆرمۆن**

*پرۆلاکتینۆما (prolactinoma) (باوترین جۆر):* زیادبوونی پرۆلاکتین لە ئافرەتاندا دەبێتە هۆی هاتنی شیر لە مەمک بێ سکپڕی و نەهاتنی سووڕی مانگانە؛ لە پیاوانیشدا کەمکاریی ڕژێنە سێکسییەکان، لاوازیی سێکسی (تێکچوونی ڕاستبوونەوە) و گەورەبوونی مەمک. چارەسەری دەرمانی بە ئەگۆنیستەکانی دۆپامین (کابێرگۆلین، برۆمۆکریپتین) زۆر کاریگەرە و زۆرجار چاکی دەکاتەوە — نەشتەرگەری بۆ ئەو حاڵەتانە هەڵدەگیرێت کە بەرگری لە دەرمان دەکەن یان دەرمانەکەیان پێ قبووڵ ناکرێت.

*گرێی دەردەری ACTH (نەخۆشی کوشینگ):* زیادبوونی ACTH بەرهەمهێنانی زیادەی کۆرتیزۆڵ دەورووژێنێت. تایبەتمەندییەکانی سەندرۆمی کوشینگ: قەڵەویی ناوەندی لەگەڵ ڕوخساری خڕ وەک مانگ و کۆمی پشتی مل، هێڵی درزی مۆری پێست، لاوازیی ماسولکە، بەرزیی پەستانی خوێن، نەخۆشی شەکرە، پووکانەوەی ئێسک و تێکچوونی دەروونی. بە نەشتەرگەری چارەسەر دەکرێت؛ پاسیریۆتاید، کیتۆکۆنازۆڵ یان میفێپریستۆن وەک چارەسەری یارمەتیدەر بەکاردەهێنرێن.

*گرێی دەردەری GH (ئەکرۆمیگالی):* زیادبوونی GH دەبێتە هۆی گەورەبوونێکی پەرەسەندوو (بەردەوام خراپتر دەبێت) لە دەست، پێ و تایبەتمەندییەکانی ڕوخسار؛ هاتنەپێشەوەی شەویلگە؛ گەورەبوونی قەبارەی ئەنگوستیلە و پێڵاو. ئاڵۆزییەکان بریتین لە وەستانی هەناسە لە خەودا، نەخۆشی ماسولکەی دڵ، نەخۆشی شەکرە و پۆلیپی کۆڵۆن. بە نەشتەرگەری چارەسەر دەکرێت؛ ئەگەر نەشتەرگەری GH ئاسایی نەکاتەوە، هاوشێوەکانی سۆماتۆستاتین (ئۆکتریۆتاید، لانریۆتاید) بەکاردەهێنرێن.

*گرێی دەردەری TSH:* دەگمەنترین جۆری چالاکە؛ دەبێتە هۆی زۆرکاریی ڕژێنی دەرەقی لەگەڵ TSHی ئاسایی یان بەرز (دەستنیشانکردنی نەخۆشییەکی ئاڵۆز). بە نەشتەرگەری چارەسەر دەکرێت.

**گرێ ناچالاکەکان**

بە نیشانەکانی کاریگەریی قەبارە دەردەکەون — سەرئێشە و کەموکوڕیی بواری بینین. کەمکاریی ڕژێنی ژێرمێشک بەهۆی پەستان لەسەر شانەی ئاسایی ڕژێنی ژێرمێشک دەبێتە هۆی ماندوێتی، بەرگەنەگرتنی سەرما، نەهاتنی سووڕی مانگانە، تێکچوونی سێکسی و نەخۆشی شەکرەی بێتام. چارەسەرەکەی لابردنی پەستان بە نەشتەرگەرییە.

**ڕێگاکانی نەشتەرگەری**

*لابردن بە ئێندۆسکۆپی لە ڕێگەی لووتەوە (ترانسسفینۆید)* (ڕێگای ستاندارد): گرێکە لە ڕێگەی لووت و سینوسی سفینۆیدەوە لادەبرێت بێ هیچ بڕینی نەشتەرگەرییەکی دەرەکی؛ پێویست بە لادانی مێشک ناکات. بینینێکی زۆر باش دابین دەکات؛ بۆ زۆربەی گرێکان گونجاوە.

*لە ڕێگەی کەللەسەرەوە (کردنەوەی کەللەسەر):* بۆ گرێ زۆر گەورە یان بڵاوبووەکان هەڵدەگیرێت کە درێژبوونەوەیەکی بەرچاویان بۆ سەرووی زینی تورکی یان بۆ لاکان هەیە و لە ڕێگەی لووتەوە ناتوانرێت پێیان بگەین.

**چارەسەری تیشکی**

بۆ گرێی ماوە یان گەڕاوە بەکاردەهێنرێت کە بە نەشتەرگەری یان دەرمان کۆنترۆڵ نەکرابن: - *نەشتەرگەریی تیشکیی ستیریۆتاکتیک (stereotactic radiosurgery) (Gamma Knife، CyberKnife):* یەک ژەمی تیشکیی بەرز و چڕکراوە؛ باشترینە بۆ گرێی ماوەی بچووک و سنووردیار کە ≥ ٣ ملم لە چوارڕێیانی دەماری بینایی دوور بێت - *چارەسەری تیشکی ستیریۆتاکتیکی دابەشکراو (FSRT) / IMRT (چارەسەری تیشکیی چڕی ڕێکخراو):* بۆ گرێ گەورەترەکان یان ئەوانەی نزیکن لە کۆئەندامی بینایی؛ لە ماوەی ٤–٦ هەفتەدا دەدرێت - سوودەکان لەوانەیە مانگەها تا ساڵەها بخایەنن؛ مەترسیی کەمکاریی ڕژێنی ژێرمێشک بە تێپەڕبوونی کات دوای تیشک زیاد دەکات