At a glance
ئەمە چییە
سەندرۆمێکی ئازاری دەمارییە کە دوای هەڵچوونی ڤایرۆسی ڤاریسێلا زۆستەر (زۆنا) دروست دەبێت. ڤایرۆسەکە زیان بە ڕیشاڵەکانی دەمار دەگەیەنێت و دەبێتە هۆی ئازاری درێژخایەن لەو ناوچەیەی کە سەرەتا دانەکان تێیدا دەرکەوتن.
نیشانە باوەکان
ئازاری تیژ، چەقۆئاسا، سووتێنەر یان ئازاری کپی قووڵ لە ناوچەی پێستی تووشبوودا؛ هەستیاریی زۆر بەرامبەر دەستلێدان و گۆڕانی پلەی گەرمی؛ خورشت و سڕبوون.
ڕێگای چارەسەر
چارەسەری ئازار بە هاوکاریی چەند پسپۆڕییەک: لیدۆکائینی سەر پێست، کاپسایسین، دژەخەمۆکییەکان، دەرمانە دژەفێیەکان، دەرزی ستیرۆید، TENS و ڕادیۆفریکوێنسی پەلسی.
ئازاری دەماریی دوای زۆنا چییە
ئازاری دەماریی دوای زۆنا (PHN) سەندرۆمێکی ئازاری دەمارییە کە دوای هەڵچوونی ڤایرۆسی ڤاریسێلا زۆستەر (VZV)، یان «زۆنا (هێرپیسی زۆستەر)»، دروست دەبێت. ئەمە هەمان ئەو ڤایرۆسەیە کە دەبێتە هۆی ئاوڵە. لە کاتی تووشبوونی یەکەمدا، ڤایرۆسەکە لە لەشدا دەمێنێتەوە و لە ناو خانە دەمارییەکاندا بە خەوتوویی دەمێنێتەوە. چەندین ساڵ دواتر، تەمەنی گەورە، نەخۆشی، فشاری دەروونی، لاوازبوونی کاری کۆئەندامی بەرگری یان هەندێک دەرمان دەتوانن ڤایرۆسەکە چالاک بکەنەوە و ببنە هۆی هەڵچوونی زۆنا. هەندێک جار هیچ هۆکارێکی ڕوون بۆ هەڵچوونەکە نییە.
دوای چالاکبوونەوە، ڤایرۆسەکە بە درێژایی ڕیشاڵی دەمار دەڕوات و دەبێتە هۆی ئازار. کاتێک ڤایرۆسەکە دەگاتە پێست، دانە و بڵق دروست دەکات. هەڵچوونی زۆنا زۆربەی جار لە ماوەی نزیکەی مانگێکدا چاک دەبێتەوە. بەڵام هەندێک کەس تا ماوەیەکی درێژ دوای چاکبوونەوەی دانە و بڵقەکان بەردەوام هەست بە ئازار دەکەن. ئەم ئازارە بە ئازاری دەماریی دوای زۆنا ناسراوە.
هەموو ئەوانەی ڤایرۆسەکەیان تێدا چالاک بووەتەوە تووشی ئازاری دەماریی دوای زۆنا نابن. بەڵام PHN ئاڵۆزییەکی باوی زۆنایە لای بەساڵاچووان. تا تەمەنت لە کاتی چالاکبوونەوەی ڤایرۆسەکەدا گەورەتر بێت، ئەگەری تووشبوونت بە PHN زیاترە. لای زۆربەی خەڵک، ئازاری PHN بە تێپەڕبوونی کات کەم دەبێتەوە.
هێما و نیشانەکان
ئازاری دەمارەکە بە گشتی لەو ناوچەیەی پێستدا سنووردارە کە هەڵچوونی زۆنا سەرەتا تێیدا ڕووی دا. نیشانەکان لەوانەیە ئەمانە بگرنەوە:
- ئازاری تیژ و چەقۆئاسا، سووتێنەر، یان قووڵ و ئازاری کپ - هەستیاریی زۆر بەرامبەر دەستلێدان و گۆڕانی پلەی گەرمی - خورشت و سڕبوون - سەرئێشە
هۆکارەکان و هۆکارەکانی مەترسی
ئازاری دەماریی دوای زۆنا کاتێک دروست دەبێت کە ڕیشاڵی دەمار لە کاتی هەڵچوونی زۆنادا زیانی پێ دەگات. ڕیشاڵە زیانلێکەوتووەکان ناتوانن وەک جاران پەیام لە پێستەوە بۆ مێشک بنێرن. لە جیاتی ئەوە، پەیامەکان تێکەڵ و زیادەڕۆیی تێدا دەبن، و دەبنە هۆی ئازاری درێژخایەن کە زۆربەی جار بەرگەنەگیراوە و لەوانەیە بۆ چەند مانگێک — یان تەنانەت چەند ساڵێک — لەو ناوچەیەدا بەردەوام بێت کە زۆنا سەرەتا تێیدا ڕووی دا.
ئەم ئاڵۆزییەی زۆنا لای بەساڵاچووان زۆر زیاتر ڕوو دەدات. کەمتر لە ١٠ لە سەدی ئەو کەسانەی تەمەنیان لە ٦٠ ساڵ کەمترە دوای تووشبوون بە زۆنا تووشی ئازاری دەماریی دوای زۆنا دەبن، لە کاتێکدا نزیکەی ٤٠ لە سەدی ئەوانەی تەمەنیان لە ٦٠ ساڵ زیاترە تووشی دەبن.
کەی سەردانی پزیشک بکەیت
لە یەکەم نیشانەی زۆنادا سەردانی پزیشک بکە. چارەسەری زووی زۆنا — لە ماوەی سێ ڕۆژ لە دەرکەوتنی دانەکان — بە دەرمانی دژەڤایرۆسی خواردن لە ڕاستیدا لەوانەیە ڕێگری لە PHN بکات. ئەگەر تووشی PHN بوویت، یەکسەر سەردانی پزیشکەکەت بکە. دۆزینەوەی چارەسەرێکی کاریگەر بۆ سووککردنی ئازارەکە هەندێک جار دەکرێت بێزارکەر بێت. لەوانەیە پێویست بکات لەگەڵ پزیشکەکەت و هەندێک جار پسپۆڕی تریش کار بکەیت بۆ تاقیکردنەوەی چەندین چارەسەری جیاواز تا شتێک دەدۆزیتەوە کە یارمەتیت بدات.
بژاردەکانی چارەسەر
کاتێک PHN دروست بوو، ڕێگایەکی گشتگیر کە چەند پسپۆڕییەک تێیدا بەشدارن و ئامانجی چارەسەری ئازارە سوودبەخشە.
چارەسەرە سەر پێستییەکان
- پەڕۆی پێستیی لیدۆکائین (Lidoderm) — پەڕۆی بە ڕەچەتەی پزیشک کە ڕاستەوخۆ لەسەر پێستی بەئازار دادەنرێن
- کرێمی کاپسایسین (Capzasin-P، Zostrix) — لە تۆوی بیبەری تیژ دروست دەکرێت؛ لەوانەیە لە سەرەتادا پێست هەڵبچوێنێت
دەرمانەکان
- دژەخەمۆکییەکان — کاریگەری لەسەر سێرۆتۆنین و نۆرئێپینێفرین دەکەن بۆ ڕێکخستنی شێوەی لێکدانەوەی ئازار
- دەرمانە دژەفێیەکان — گاباپێنتین (Neurontin)، پرێگابالین (Lyrica) چالاکیی کارەبایی نائاسایی دەمار جێگیر دەکەن
- ئەفیونییەکان — ترامادۆل (Ultram) یان ئۆکسیکۆدۆن (OxyContin) بۆ ئازاری سەخت؛ لەوانەیە ببنە هۆی خووپێگرتن
ڕێکارە دەستێوەردانییەکان
- دەرزی ستیرۆید — کۆرتیکۆستیرۆیدەکان لە دەوروبەری ناوچەی درکەپەتک دەدرێن
- ورووژاندنی کارەبایی دەمار لە ڕێگەی پێستەوە (TENS)
- ڕادیۆفریکوێنسی پەلسی
لە هەندێک حاڵەتدا، چارەسەر سووککردنی ئازار بە تەواوی بەدەست دەهێنێت. بەڵام زۆربەی خەڵک هێشتا هەندێک ئازاریان هەیە، و چەند کەسێکیش هیچ سووکبوونێک هەست پێ ناکەن. هەرچەندە هەندێک کەس دەبێت تا کۆتایی ژیانیان لەگەڵ ئازاری دەماریی دوای زۆنا بژین، بەڵام زۆربەی خەڵک دەتوانن چاوەڕێ بکەن کە حاڵەتەکە لە ماوەی سێ مانگی یەکەمدا بە هێواشی نەمێنێت.
چاوپێکەوتنێک بگرە
سکرتێر یەکەم کاتی چاوپێکەوتن لە ماوەی کاتی کارکردنی کلینیکدا دیاری دەکات؛ تکایە لە کاتی پەیوەندیکردنەکەدا وێنەگرتنە پێشووەکان، تێبینییەکانی نەشتەرگەری و لیستی دەرمانە ئێستاکانت ئامادە بێت.
ئەم پەڕەیە زانیاریی گشتی دەربارەی ئازاری دەماریی دوای زۆنا دەخاتە ڕوو و جێگەی هەڵسەنگاندنی پزیشکیی تایبەت بە هەر کەسێک ناگرێتەوە. ئەگەر نیشانەکانت سەختن یان خراپتر دەبن، بە زوویی پەیوەندی بە پزیشکەوە بکە.