تێکچوونە سەرەتاییەکانی خەو: جۆرەکانی تێکچوونی خەو

خەو بارێکی ناچالاک نییە — پرۆسەیەکی چالاکانە ڕێکخراو و لە ڕووی دەمارییەوە ئاڵۆزە کە بە درێژایی شەو لە نێوان قۆناغەکانی NREM (بێ جووڵەی خێرای چاو) و REMدا دەسووڕێتەوە. خەوی تەواو بۆ جێگیربوونی زانیارییە هزرییەکان، کارکردی بەرگریی لەش، ڕێکخستنی مێتابۆلیزم و تەندروستیی دەروونی پێویستە. تێکچوونەکانی خەو ئەم کارکردانە تێکدەدەن و ئەنجامەکانیان زۆر لە ماندوویی ڕۆژانە زیاتر دەڕوات.

**پۆلێنکردنی تێکچوونەکانی خەو**

*تێکچوونی خەو (دیسۆمنیا)* کاریگەری لەسەر بڕ، چۆنیەتی یان کاتی خەو دادەنێت: - *تێکچوونەکانی بێخەوی:* قورسیی خەوتن یان بەردەوامبوون لە خەودا، یان زوو هەستان لە بەیانیدا، کە ڕۆژانە کێشە دروست دەکات - *تێکچوونەکانی زۆرخەوی:* خەواڵووییی زۆر بە ڕۆژدا سەرەڕای خەوی تەواوی شەو (بۆ نموونە نارکۆلێپسی (خەوی کتوپڕ)، زۆرخەوتنی بێ هۆکاری دیار) - *تێکچوونەکانی ڕیتمی ڕۆژانەی لەش:* ناڕێکی لە نێوان کاتی ناوەکیی ڕیتمی ڕۆژانەی لەش و خشتەی خەوتن و بەئاگابوون (بۆ نموونە تێکچوونی دواکەوتنی قۆناغی خەو، تێکچوونی خەو بەهۆی کاری شەوانە) - *تێکچوونەکانی هەناسەدان پەیوەست بە خەو:* وەستانی هەناسە لە خەودا بەهۆی گیرانی ڕێڕەوی هەوا، وەستانی هەناسە لە خەودای ناوەندی - *نەخۆشییەکانی جووڵە پەیوەست بە خەو:* سەندرۆمی قاچی بێئارام، نەخۆشیی جووڵەی خولیی قاچ لە خەودا (periodic limb movement disorder)

*پاراسۆمنیا (ڕەفتاری نائاسایی لە خەودا)* بریتییە لە ڕەفتار یان ئەزموونی نائاسایی لە کاتی خەودا: لە خەودا ڕۆیشتن، ترسی شەوانە لە خەودا، تێکچوونی ڕەفتار لە خەوی REM.

**بێخەویی سەرەتایی**

تێکچوونی بێخەوی بەوە دەناسرێتەوە کە نەخۆش سکاڵا لە قورسیی دەستپێکردن یان بەردەوامبوونی خەو، یان زوو هەستان دەکات، کە لانیکەم ٣ شەو لە هەفتەیەکدا بۆ ماوەی زیاتر لە ٣ مانگ ڕوو دەدات، کێشەی بەرچاو لە ژیانی ڕۆژانەدا دروست دەکات و بە تێکچوونێکی تری خەو یان نەخۆشییەکی پزیشکی ڕوون ناکرێتەوە.

*بێخەویی دەروونی-جەستەیی:* باوترین جۆرە؛ وریابوونێکی فێربووە کە بە ژینگەی ژووری نووستنەوە پەیوەستە. جێگا دەبێتە هاندەرێکی مەرجدار بۆ بەئاگابوون — پێچەوانەی ئەرکی ڕاستەقینەی خۆی. CBT-I ڕاستەوخۆ ئەم مەرجدارکردنە دەکاتە ئامانج.

*بێخەویی پارادۆکسی (هەڵە تێگەیشتن لە باری خەو):* نەخۆشان سکاڵای بێخەویی درێژخایەن دەکەن، بەڵام پشکنینە بابەتییەکانی خەو خەوێکی نزیک لە ئاسایی نیشان دەدەن — ئەزموونی کەسیی بەئاگابوون لەگەڵ تۆماری کارەبایی مێشکدا ناگونجێت.

**سەندرۆمی قاچی بێئارام (RLS)**

نەخۆشییەکی دەماریی هەست و جووڵەیە کە بە ئارەزوویەکی ناخۆش و بەرگەنەگیراو بۆ جووڵاندنی قاچەکان دەناسرێتەوە — بە زۆری ئێواران و لە کاتی پشوودا. ئەم ئارەزووە بە جووڵە بە شێوەیەکی بەشەکی یان تەواو سووک دەبێت. RLS دەستپێکی خەو تێکدەدات و ماندوێتیی بەرچاو بە ڕۆژدا دروست دەکات. پەیوەندیی بە کەمیی ئاسن، دووگیانی، نەخۆشی درێژخایەنی گورچیلە و تێکچوونی دەمارەکانی دەوروبەر (نیوڕۆپاسی)ەوە هەیە؛ زۆرجار بێ هۆکاری دیارە. بە دەرمانە دۆپامینێرجیکەکان یان لیگاندەکانی ئەلفا-٢-دێڵتا (alpha-2-delta ligands) چارەسەر دەکرێت.

**وەستانی هەناسە لە خەودای ناوەندی**

بە پێچەوانەی وەستانی هەناسە لە خەودا بەهۆی گیرانی ڕێڕەوی هەوا (کە تێیدا هەوڵی هەناسەدان بەرامبەر ڕێڕەوێکی داخراو بەردەوام دەبێت)، وەستانی هەناسە لە خەودای ناوەندی لە ئەنجامی شکستی قەدی مێشک لە ناردنی ئاماژە بۆ ماسولکەکانی هەناسەدانەوە دروست دەبێت — هەم هەوڵی هەناسەدان و هەم ڕۆیشتنی هەوا دەوەستن. لە لاوازیی دڵ، جەڵتەی مێشک و بەکارهێنانی ئۆپیۆیدەکاندا باوە. لەوانەیە CPAP بە تەنها بەس نەبێت؛ زۆرجار هەناسەدانی یارمەتیدەری گونجاو (ASV / adaptive servo-ventilation) بەکاردێت.

**نیورۆمۆدیولەیشن بۆ تێکچوونەکانی خەو**

TMSی دووبارەبووەوە کە توێکڵی پێشەوەی پێشانی لای سەرەوەی تەنیشت (DLPFC / dorsolateral prefrontal cortex) یان توێکڵی جووڵەی سەرەکی دەکاتە ئامانج، ئەو بازنە دەمارییانە ڕێک دەخاتەوە کە لە ڕێکخستنی خەودا بەشدارن. بەڵگەکان پشتگیریی rTMS دەکەن بۆ باشترکردنی چۆنیەتیی خەو و کەمکردنەوەی سەختیی بێخەوی، لەوانە لەو حاڵەتانەی سەرسەخت بەرامبەر چارەسەری دەرمانین.