برینداربوونی بڕبڕەی پشت

درکەپەتک کۆمەڵێکی لوولەکیی ڕیشاڵی دەمارە کە لە بنکەی مێشکەوە تا نزیکەی یەکەم یان دووەم بڕبڕەی کەمەر درێژ دەبێتەوە. فەرمانە جووڵەییەکان لە مێشکەوە بۆ ماسولکەکان، و زانیارییە هەستییەکان لە لەشەوە بۆ مێشک دەگوازێتەوە. هەروەها کارە خۆکارەکان ڕێکدەخات لەوانە پەستانی خوێن، ڕێژەی لێدانی دڵ، میزڵدان و ڕیخۆڵە.

**میکانیزمەکانی برینداربوون**

هۆکارە سەرەکییەکانی برینداربوونی درکەپەتک بریتین لە ڕووداوی هاتوچۆ (٤٤٪)، توندوتیژی (٢٤٪)، کەوتن (٢٢٪) و وەرزش (٨٪). برینداربوون لە ئەنجامی بەرکەوتنی ڕاستەوخۆوە ڕوودەدات کە دەبێتە هۆی شکان و دەرچوونی جومگەی بڕبڕەکان، دیسک (هەڵخلیسکانی دیسک) بەرەو ناو درکەپەتک، یان برینی چووەناو. لەوانەیە درکەپەتک تووشی کوتران (ساغە بەڵام شین بووە)، دڕانی بەشەکی (هەندێک ڕێڕەو پارێزراون) یان پچڕانی تەواو (هەموو ڕێڕەوەکان لە خوار ئاستەکەوە بڕاون) ببێت.

**وەڵامی دەستبەجێ و شۆکی درکەپەتک**

لە کاتژمێرەکانی دوای برینداربووندا، شۆکی درکەپەتک دەبێتە هۆی لەدەستدانی کاتیی هەموو چالاکییە ڕیفلێکسییەکانی درکەپەتک لە خوار زەدەکەوە — ئیفلیجیی شل، نەبوونی ڕیفلێکسەکان، و لەدەستدانی گرژیی میزڵدان و ڕیخۆڵە. کاتێک شۆکەکە لە ماوەی چەند ڕۆژێک تا چەند هەفتەیەکدا نامێنێت، شێوازی ڕاستەقینەی برینەکە ڕوون دەبێتەوە: نیشانەکانی دەمارەخانەی جووڵەیی سەرەوە (گرژی و ڕەقبوونی ماسولکە، زیادبوونی ڕیفلێکسەکان) لە برینە ناتەواوەکاندا دەردەکەون؛ برینە تەواوەکان لە خوار ئاستەکەوە شل و بێ ڕیفلێکس دەمێننەوە.

**ئاست و تەواوبوونی برینەکە پێشبینیی ئەنجامی نەخۆشی دیاری دەکەن**

*برینداربوونی مل* (C1–C8): هەر چوار پەل دەگرێتەوە؛ برینی بەرزی مل (C1–C4) لەوانەیە هەناسەدان ڕابگرێت و پێویستی بە هەناسەدانی دەستکرد بە ئامێر بێت؛ C4–C5 لەوانەیە هەندێک کاری شان و باسک بپارێزێت.

*برینداربوونی بەشی سنگ (پشتی ناوەڕاست)* (T1–T12): قەد و قاچەکان دەگرێتەوە؛ کاری باسک پارێزراوە؛ هەناسەدان بە زۆری بەردەوام دەبێت.

*برینداربوونی کەمەر* (L1–L5): قاچەکان، میزڵدان، ڕیخۆڵە و کاری سێکسی دەگرێتەوە؛ ئەگەری چاکبوونەوەی توانای ڕۆیشتن زیاترە.

برینە تەواوەکان (هیچ کارکردی هەستی یان کارکردی جووڵەیی لە خوار ئاستی زەدەکەوە نییە) پێشبینیی ئەنجامی نەخۆشییان بۆ چاکبوونەوە خراپە. برینە ناتەواوەکان (هەندێک کارکرد پارێزراوە) توانای چاکبوونەوەیان جیاوازە بەڵام زۆرجار بەرچاوە، بە تایبەتی لەگەڵ بەتواناکردنەوە (rehabilitation)ی چڕ و زوو.

**چارەسەری بۆ ماوەی درێژ**

*گرژی و ڕەقبوونی ماسولکە (سپاستیسیتی)* — زیادبوونی ئاستی گرژیی ماسولکە لە خوار زەدەکەوە بە چارەسەری سروشتی (فیزیۆتێراپی)، ڕاکێشانی ماسولکە، دەرزی Botox® لە ماسولکە گرژەکاندا، باکلۆفین لە ڕێگەی دەم، یان پەمپی باکلۆفین لە ناو پەردەی درکەپەتک (intrathecal baclofen pump) بۆ حاڵەتە سەختەکان کۆنترۆڵ دەکرێت.

*ئازاری دەماری* — هەستیاربوونی ناوەندی (central sensitisation) و ئازاری بڕانی ڕێڕەوە هەستییەکان باون؛ بە دەرمانە دژەفێیەکان (گاباپێنتین، پرێگابالین)، دژەخەمۆکییەکان و ورووژاندنی درکەپەتک کۆنترۆڵ دەکرێن.

*تێکچوونی کاری میزڵدان* — میزڵدانی دەماری پێویستی بە قەستەرەکردنی ماوەیی لەلایەن خودی نەخۆشەوە یان سۆندەی میزی جێگیر هەیە؛ بەدواداچوونی پزیشکی میزەڕۆ ڕێگری لە هەوکردنی دووبارە و زیانگەیشتن بە بەشی سەرەوەی ڕێڕەوی میز دەکات.

*بەتواناکردنەوە* — بەتواناکردنەوەی فرەپسپۆڕیی چڕ (چارەسەری سروشتی، چارەسەری پیشەیی و چارەسەری ئاخاوتن لە کاتی پێویستدا) بنچینەی چاکبوونەوەی کارکرد و گەڕانەوە بۆ ناو کۆمەڵگایە.