زمانگیران

زمانگیران (لکنەت) — کە پێی دەوترێت تەتەڵەکردن یان تێکچوونی ڕەوانیی قسەکردن لە منداڵیدا — تێکچوونی قسەکردنە کە کێشەی زۆرجار و بەرچاو لە ڕەوانی و ڕەوتی ئاساییی قسەکردندا لەخۆ دەگرێت. ئەو کەسانەی زمانیان دەگیرێت دەزانن دەیانەوێت چی بڵێن، بەڵام گوتنی بۆیان قورسە. بۆ نموونە، لەوانەیە وشەیەک، بڕگەیەک، یان دەنگێکی نەبزوێن یان بزوێن دووبارە بکەنەوە یان درێژی بکەنەوە. یان لەوانەیە لە کاتی قسەکردندا بوەستن چونکە گەیشتوونەتە وشە یان دەنگێکی قورس.

زمانگیران لە نێوان منداڵانی بچووکدا باوە وەک بەشێکی ئاسایی لە فێربوونی قسەکردن. منداڵانی بچووک لەوانەیە زمانیان بگیرێت کاتێک توانای قسەکردن و زمانیان هێشتا ئەوەندە پەرەی نەسەندووە کە لەگەڵ ئەوەی دەیانەوێت بیڵێن بگونجێت. زۆربەی منداڵان ئەم زمانگیرانەی قۆناغی گەشەکردنە بە گەورەبوون تێدەپەڕێنن.

بەڵام هەندێک جار، زمانگیران حاڵەتێکی درێژخایەنە کە تا تەمەنی گەورەیی بەردەوام دەبێت. ئەم جۆرەی زمانگیران دەتوانێت کاریگەری لەسەر متمانە بە خۆبوون و پەیوەندی لەگەڵ خەڵکی تردا هەبێت.

هێما و نیشانەکانی زمانگیران لەوانەیە ئەمانە بگرنەوە: قورسیی دەستپێکردنی وشە، دەستەواژە یان ڕستەیەک؛ درێژکردنەوەی وشەیەک یان دەنگەکانی ناو وشەیەک؛ دووبارەکردنەوەی دەنگێک، بڕگەیەک یان وشەیەک؛ بێدەنگیی کورت بۆ هەندێک بڕگە یان وشە، یان وەستان لە ناو وشەیەکدا (وشەی پچڕاو)؛ زیادکردنی وشەی زیادەی وەک «ئەم» ئەگەر چاوەڕێی قورسیی گواستنەوە بۆ وشەی دواتر بکرێت؛ گرژی، توندبوون یان جووڵەی زیادەی ڕوخسار یان بەشی سەرەوەی لەش بۆ دەربڕینی وشەیەک؛ دڵەڕاوکێ لە قسەکردن؛ و توانای سنووردار بۆ پەیوەندیکردنی کاریگەر.

قورسییەکانی قسەکردن لە زمانگیراندا لەوانەیە لەگەڵ چاوترووکاندنی خێرا، لەرزینی لێو یان شەویلگە، تیکی ڕوخسار، تەکاندانی سەر و قووچاندنی مشتدا بن.

زمانگیران لەوانەیە خراپتر بێت کاتێک کەسەکە ورووژاوە، ماندووە یان لە ژێر فشاردایە، یان کاتێک هەست بە شەرمکردن، پەلەکردن یان فشار دەکات. باری وەک قسەکردن لەبەردەم کۆمەڵێک خەڵک یان قسەکردن بە تەلەفۆن دەتوانن بەتایبەتی بۆ ئەو کەسانەی زمانیان دەگیرێت قورس بن. بەڵام زۆربەی ئەو کەسانەی زمانیان دەگیرێت دەتوانن بێ زمانگیران قسە بکەن کاتێک لەگەڵ خۆیاندا قسە دەکەن و کاتێک گۆرانی دەڵێن یان هاوکات لەگەڵ کەسێکی تردا قسە دەکەن.

ئاساییە منداڵانی تەمەن ٢ بۆ ٥ ساڵ بە چەند ماوەیەکدا تێپەڕن کە تێیدا لەوانەیە زمانیان بگیرێت. بۆ زۆربەی منداڵان، ئەمە بەشێکە لە فێربوونی قسەکردن و خۆی باش دەبێت. بەڵام ئەو زمانگیرانەی بەردەوام دەبێت لەوانەیە پێویستی بە چارەسەر بێت بۆ باشترکردنی ڕەوانیی قسەکردن.

پەیوەندی بە پزیشکەکەتەوە بکە بۆ ڕەوانەکردن بۆ پزیشکی پسپۆڕ یان ڕاستەوخۆ پەیوەندی بە چارەسەرکاری قسەکردن و زمانەوە بکە بۆ ژوانی پزیشکی ئەگەر زمانگیران زیاتر لە شەش مانگ بەردەوام بوو؛ لەگەڵ کێشەی تری قسەکردن یان زماندا هات؛ زۆرتر بوو یان لەگەڵ گەورەبوونی منداڵەکەدا بەردەوام بوو؛ لەگەڵ گرژبوونی ماسولکە یان تێکۆشانی ئاشکرا بۆ قسەکردن هات؛ کاریگەری لەسەر توانای پەیوەندیکردنی کاریگەر لە قوتابخانە، کار یان پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکاندا هەبوو؛ دڵەڕاوکێ یان کێشەی سۆزداری دروست کرد، وەک ترس یان دووربوونەوە لەو بارانەی قسەکردنیان پێویستە؛ یان لە تەمەنی گەورەییدا دەستی پێ کرد.

نێرینەکان زۆر زیاتر لە مێینەکان ئەگەری زمانگیرانیان هەیە. ئەو هۆکارانەی مەترسیی زمانگیران زیاد دەکەن بریتین لە دواکەوتنی گەشەی منداڵی — ئەو منداڵانەی دواکەوتنی گەشەیان هەیە یان کێشەی تری قسەکردنیان هەیە لەوانەیە ئەگەری زمانگیرانیان زیاتر بێت؛ هەبوونی خزمی زمانگیراو، چونکە زمانگیران مەیلی هەیە لە خێزاندا بگوازرێتەوە؛ و فشاری دەروونی — فشار لە خێزاندا، چاوەڕوانیی زۆری دایک و باوک یان جۆرەکانی تری فشار دەتوانن زمانگیرانی هەبوو خراپتر بکەن.

زمانگیران دەتوانێت ببێتە هۆی کێشە لە پەیوەندیکردن لەگەڵ خەڵکی تر، دڵەڕاوکێ لە قسەکردن، قسە نەکردن یان دووربوونەوە لەو بارانەی قسەکردنیان پێویستە، لەدەستدانی بەشداری و سەرکەوتنی کۆمەڵایەتی، قوتابخانە یان کار، گاڵتەپێکردن و ئازاردان، و متمانەی کەم بە خۆبوون.