هەوکردنی خوێنبەری لاجانگ

هەوکردنی خوێنبەری خانەی گەورە (giant cell arteritis) باوترین جۆری گشتیی هەوکردنی بۆرییە خوێنییەکانە لە گەورەساڵانی سەرووی ٥٠ ساڵدا. ناوی «هەوکردنی خوێنبەری لاجانگ» ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە زیاتر خوێنبەرە ڕووکەشەکانی لاجانگ دەگرێتەوە، بەڵام GCA نەخۆشییەکی گشتییە کە خوێنبەرە مامناوەند و گەورەکانی سەرانسەری لەش دەگرێتەوە — لەوانە ئەئۆرتا (خوێنبەری گەورە) و لقە سەرەکییەکانی.

**میکانیزمی نەخۆشییەکە**

خانە T ـە چالاککراوەکانی CD4+ و ماکرۆفاجەکان دەچنە ناو دیواری خوێنبەرەکەوە لە جێی بەیەکگەیشتنی توێژی دەرەوە و توێژی ناوەڕاست، و گرانولۆما دروست دەکەن کە خانەی گەورەی فرەناوکیان تێدایە. ئەستووربوونی زیادەی توێژی ناوەوە بۆشاییی ناو خوێنبەرەکە تەسک دەکاتەوە و لەوانەیە دایبخات. لە بۆرییە تووشبووەکاندا ڕەوتی خوێن کەم دەبێتەوە — لە خوێنبەری چاو و خوێنبەرە سیلیارییە پشتەوەکاندا، ئەمە دەتوانێت ببێتە هۆی کەمخوێنیی شانە (ئیسکیمیا) لە سەری دەماری بینایی (تێکچوونی دەماری بینینی پێشەوە بەهۆی کەمخوێنی)، کە لەدەستدانی بینایی بە شێوەی کتوپڕ، بێ ئازار و هەمیشەیی لێدەکەوێتەوە.

**پەیوەندی لەگەڵ پۆلیمایالجیا ڕۆماتیکا (PMR)**

پۆلیمایالجیا ڕۆماتیکا (polymyalgia rheumatica) — ئازاری کپی هەردوولایی و ڕەقبوونی بەیانیان لە کەمەربەندی شان و کەمەربەندی حەوزدا لە نەخۆشانی سەرووی ٥٠ ساڵدا — لە نزیکەی ٥٠٪ی نەخۆشانی GCA دا هەیە. بە پێچەوانەوە، نزیکەی ١٥–٢٠٪ی نەخۆشانی PMR تووشی GCA ـن. هەردوو نەخۆشییەکە هەمان پرۆسەی هەوکردنی بنەڕەتییان هەیە. PMR وەڵامی پرێدنیزۆلۆنی ژەمی دەرمانی کەم (١٥–٢٠ mg لە ڕۆژێکدا) دەداتەوە، کە بۆ چارەسەری GCA بەس نییە؛ GCA هەمیشە پێویستی بە ژەمی دەرمانی بەرزتر هەیە.

**دەستنیشانکردنی نەخۆشی**

پێوەرەکانی پۆلێنکردنی ACR ئەمانە دەگرنەوە: تەمەن ≥ ٥٠، سەرئێشەی نوێ، خوێنبەری لاجانگی نائاسایی لە پشکنیندا، بەرزبوونەوەی ESR (خێرایی نیشتنی خڕۆکە سوورەکان)، و ئەنجامەکانی نموونەوەرگرتن. سۆناری خوێنبەری لاجانگ (کە «نیشانەی هاڵە» نیشان دەدات بەهۆی ئاوسانی دیواری بۆرییەکانەوە) زیاتر و زیاتر وەک جێگرەوەیەکی بێ بڕین و بێ دەرزی بۆ نموونەوەرگرتن بەکاردێت، بە تایبەتی کاتێک هەردوولایی بێت و بە هەستیارییەکی بەرز. نموونەوەرگرتن لە خوێنبەری لاجانگ هێشتا پێوەری زێڕینە، بەڵام نموونەوەرگرتنی نەرێنی GCA ڕەت ناکاتەوە ئەگەر نیشانە کلینیکییەکان بەهێز بن.

**چارەسەر و چاودێری**

*کۆرتیکۆستیرۆیدەکان* بناغەی چارەسەرن — هەر کە گومانی GCA هەبوو یەکسەر دەست پێدەکرێن. ژەمی دەرمانەکان بە ماوەی ١–٢ ساڵ بە پلە کەم دەکرێنەوە، بەڵام هەڵگەڕانەوەی نەخۆشی باوە؛ چاودێریکردنی نیشانەکان، ESR و CRP ڕێنمایی کەمکردنەوەکە دەکات. کاریگەرییە لاوەکییەکانی بەکارهێنانی درێژخایەنی کۆرتیکۆستیرۆیدەکان (پووکانەوەی ئێسک، نەخۆشی شەکرە، بەرزیی پەستانی خوێن، ئاوی سپیی چاو) پێویستیان بە خۆپاراستن و چاودێری هەیە.

*تۆسیلیزوماب* (لە ژێر پێستدا، هەفتانە یان هەر دوو هەفتە جارێک) وەک چارەسەری یاریدەدەر پەسەند کراوە، ڕێگە دەدات ستیرۆیدەکان خێراتر کەم بکرێنەوە و بە شێوەیەکی بەرچاو ڕێژەی هەڵگەڕانەوەی نەخۆشی کەم دەکاتەوە.

*چاودێریی ئەئۆرتا* — GCA مەترسیی ئەنیۆریزمی ئەئۆرتای بە درێژاییی ژیان لەگەڵدایە (بە تایبەتی ئەنیۆریزمی شاخوێنبەری سنگ) کە لەوانەیە چەند ساڵێک دوای دەستنیشانکردنی نەخۆشیی سەرەتایی دەربکەوێت. وێنەگرتنی پزیشکیی ساڵانەی سنگ و چاودێریی ماوە ماوەیی بە CT/سۆنار پێشنیار دەکرێت.