جەڵتەی کاتیی مێشک (TIA)

جەڵتەی کاتیی مێشک (TIA) ماوەیەکی کاتیی کەمخوێنیی مێشک یان کەمیی خوێن گەیشتن بە تۆڕی چاوە — ڕەوتی خوێن بۆ ماوەیەک بەس نییە بۆ پڕکردنەوەی پێداویستییە میتابۆلیزمییەکانی شانە دەمارییە تووشبووەکە. شانەکە لە مەترسیدایە بەڵام نامرێت. کاتێک ڕەوتی خوێن دەگەڕێتەوە، کەموکوڕییەکە نامێنێت. ئەگەر گیرانەکە ئەوەندە بەردەوام بێت کە ببێتە هۆی مردنی شانە، ئەوە جەڵتەی مێشکە.

**بۆچی جەڵتەی کاتیی مێشک پێویستی بە چارەسەری بەپەلە هەیە**

مەترسیی زووی جەڵتەی مێشک دوای جەڵتەی کاتیی مێشک لە یەکەم ٤٨ کاتژمێردا لە هەموو کاتێک زیاترە. بەبێ چارەسەر، نزیکەی ١٠–١٥٪ی نەخۆشان لە ماوەی ٢ ڕۆژدا تووشی جەڵتەی مێشک دەبن. بە هەڵسەنگاندنی دەستبەجێ و ڕێگریی دووەمی، ئەم مەترسییە دەتوانرێت بە ڕێژەی ٨٠٪ کەم بکرێتەوە. بۆیە جەڵتەی کاتیی مێشک یەکێکە لە گرنگترین هۆکارە ڕێگریلێکراوەکانی جەڵتەی مێشکی کەمتواناکەر.

**هۆکارەکان**

*ڕەقبوونی خوێنبەرەکان لە خوێنبەرە گەورەکاندا* — باوترین هۆکار. پەڵە پڕ لە کۆلیسترۆڵەکان لە خوێنبەرەکانی کارۆتید (شادەماری مل)، خوێنبەرە بڕبڕەییەکان یان بۆرییەکانی خوێنی ناو کەللەسەر تووشی پچڕان دەبن و پارچە خوێنی مەییو دروست دەکەن کە بۆ ماوەیەک خوێنبەرەکانی دواتر دادەخەن. تەسکبوونەوەی خوێنبەری کارۆتید (ملی) بە ڕادەیەکی بەرچاو (> ٥٠–٧٠٪) بە نەشتەرگەری چارەسەر دەکرێت و مەترسیی جەڵتەی مێشک بە شێوەیەکی بەرچاو کەم دەکاتەوە.

*پارچە خوێنی مەییوی دڵ* — ئەو خوێنە مەییوانەی لە دڵدا دروست دەبن و دەگەنە مێشک. لەرزینی دەهلیزی دڵ (AF) گرنگترین سەرچاوەیە؛ سەرچاوەکانی تر بریتین لە دەمامەی دەستکردی دڵ، جەڵتەی دڵی نوێ، نەخۆشی ماسولکەی دڵی فراوانبوو و کونی نێوان دەهلیزەکانی دڵ (PFO). جەڵتەی کاتیی مێشک کە پەیوەستە بە AF پێویستی بە چارەسەری دژەمەیینی خوێن هەیە، نەک چارەسەری دژەپلێتلێت.

*نەخۆشیی بۆرییە بچووکەکانی خوێن* — لیپۆهایالینۆسیسی خوێنبەرە چووەناوەکان دەبێتە هۆی جەڵتەی کاتیی مێشکی لاکونی؛ هۆکارەکانی مەترسی بەرزیی پەستانی خوێن و نەخۆشی شەکرەن.

**نمرەی ABCD2 — پۆلێنکردنی مەترسیی زووی جەڵتەی مێشک**

| Factor | Points | |---|---| | Age ≥ ٦٠ | ١ | | Blood pressure ≥ ١٤٠/٩٠ on presentation | ١ | | Clinical features: unilateral weakness (٢), speech disturbance only (١) | ٠–٢ | | Duration: ≥ ٦٠ min (٢), ١٠–٥٩ min (١) | ٠–٢ | | Diabetes | ١ |

نمرەی ٤–٧ = مەترسیی بەرز (٨٪ مەترسیی جەڵتەی مێشک لە ماوەی ٢ ڕۆژدا). هەموو نەخۆشانی جەڵتەی کاتیی مێشک پێویستیان بە هەڵسەنگاندنی بەپەلە لە هەمان ڕۆژدا هەیە بەبێ گوێدانە نمرەکە، چونکە نمرەی ABCD2 بە تەنها بە شێوەیەکی متمانەپێکراو مەترسیی نزم لە بەرز جیا ناکاتەوە.

**ڕێگریی دووەمی**

بەشەکانی ڕێگریی دووەمی دوای جەڵتەی کاتیی مێشک ئەمانەن: - *چارەسەری دژەپلێتلێت*: ئەسپرین + کلۆپیدۆگرێل بۆ ٢١ ڕۆژ دوای جەڵتەی کاتیی مێشکی ناپەیوەست بە دڵ (پرۆتۆکۆڵەکانی توێژینەوەی POINT و CHANCE)، پاشان یەک دژەپلێتلێت بەبێ کۆتایی - *چارەسەری دژەمەیینی خوێن*: بۆ AF یان سەرچاوەکانی تری پارچە خوێنی مەییوی دڵ - *ستاتین*: ستاتینی بەهێز (ئەتۆرڤاستاتین ٤٠–٨٠ mg/ڕۆژ) بۆ کەمکردنەوەی پەرەسەندنی ڕەقبوونی خوێنبەرەکان - *دەرمانی دژەبەرزیی پەستانی خوێن*: پەستانی خوێن < ١٣٠/٨٠ mmHg - *گەڕاندنەوەی خوێن بۆ خوێنبەرەکانی کارۆتید*: پاککردنەوەی خوێنبەر یان دانانی ستێنت بۆ تەسکبوونەوەی نیشانەدار > ٥٠–٧٠٪ لە ماوەی ٢ هەفتەدا - *شێوازی ژیان*: وازهێنان لە جگەرەکێشان، خۆراکی دەریای ناوەڕاست، وەرزشی مامناوەندی ڕێکوپێک، سنووردارکردنی مامناوەندی کحول