ئازاری دەماری ترایجێمیناڵ

ئازاری دەماری ترایجێمیناڵ (TN)، کە پێی دەوترێت تیک دۆلۆرۆ (ئازاری دەماری ترایجێمیناڵ)یش، باوترین سەندرۆمی ئازاری کەللە و ڕوخسارە. تایبەتمەندییەکەی ئەوەیە کە بە شێوەی هێرشی کتوپڕ، سەخت و کورتی ئازاری وەک شۆکی کارەبا یان چەقۆلێدان لە ڕوخساردا دەردەکەوێت، بە درێژایی ناوچەی بڵاوبوونەوەی دەماری سێلقی ڕوو (دەماری کەللەیی V)؛ ئەو دەمارە هەستییە گەورەیەی هەست دەگەیەنێتە ڕوخسار، پێستی سەر، ددانەکان، پووک، سینوسەکان و بەشێک لە دەم.

زیاتر لای گەورەساڵانی سەرووی ٥٠ ساڵ ڕوو دەدات، ڕێژەی تووشبوونی ساڵانە نزیکەی ٤ کەسە لە هەر ١٠٠٬٠٠٠ کەس، و لای ئافرەتان باوترە. بەهۆی سەختییەکەی و ئەوەی ئازارەکە دەکرێت بە چالاکیی تەواو ئاسایی بوروژێت، ئازاری دەماری ترایجێمیناڵ کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر چۆنیەتیی ژیان هەیە.

**هۆکار:** لە زۆربەی حاڵەتەکاندا، میکانیزمی بنەڕەتی پەستانی بۆریی خوێنە لەسەر دەمار؛ بەزۆری ئەڵقەیەکی خوێنبەر (خوێنبەری سەرەوەی مێشکۆڵە، خوێنبەری بنکەیی، یان خوێنهێنەرێک) کە پەستان دەخاتە سەر ڕەگی دەماری سێلقی ڕوو لە نزیک قەدی مێشک. بە تێپەڕبوونی کات، ئەم پەستانە لێدەرە زیان بە توێکڵی مایلینی دەوری دەمارەکە دەگەیەنێت، ئەمەش دابڕاندنی کارەبایی دەمارەکە تێک دەدات و دەبێتە هۆی ناردنی ئاماژەی خۆبەخۆ و نابەجێ. کەمتر جار، TN بەهۆی لووێکەوە لە نزیک دەماری سێلقی ڕوو یان بەهۆی لەناوچوونی مایلین بەهۆی ڕەقبوونی فرەیی (MS)ەوە دروست دەبێت.

**سێ لقەکەی دەماری سێلقی ڕوو** هەر یەکەیان پەیوەستە بە ناوچەیەکی ئازارەوە: - **V1 (لقی چاو)**: ناوچەوان، پێستی سەر، پێڵووی سەرەوە، لووت - **V2 (لقی شەویلگەی سەرەوە)**: گۆنا، لێوی سەرەوە، ددانەکانی سەرەوە، پووک، لای لووت - **V3 (لقی شەویلگەی خوارەوە)**: شەویلگەی خوارەوە، ددانەکانی خوارەوە، پووک، چەناگە، لێوی خوارەوە

زۆربەی حاڵەتەکان V2، V3 یان هەردووکیان دەگرنەوە. حاڵەتە هەردوولاییەکان دەگمەنن و لەوانەیە ئاماژە بن بۆ ڕەقبوونی فرەیی.

**نیشانەکان:** هێرشەکانی ئازار بەزۆری بەم شێوەیەن: - کتوپڕ و سەخت: وەک شۆکی کارەبا، چەقۆلێدان یان ئازارێکی بڕەر وەسف دەکرێن - کورت: لە بەشێک لە چرکەیەکەوە تا ٢ چرکە دەخایەنن، هەرچەندە زنجیرە هێرشی دووبارە لەوانەیە وەک ئازارێکی بەردەوام هەست پێ بکرێن - یەکلایەنە: تەنها لە یەک لای ڕوخسار - دەوروژێن بە: دەستدان لە «ناوچەی وروژێنەر» (لێوی سەرەوە، ددانەکانی خوارەوە، برۆ)، خواردن، قسەکردن، جوین، بای سارد، فڵچەکردنی ددان، یان تەنانەت بەرکەوتنی سووکی جلوبەرگ - دوای هێرشەکە ماوەی بێوەڵامی دێت، کە تێیدا وروژێنەرەکان ئازار دروست ناکەن

لە نێوان هێرشەکاندا، زۆربەی نەخۆشان هەستێکی تەواو ئاسایی و هیچ ئازارێکیان نییە. لە حاڵەتە پێشکەوتووەکاندا، هێرشەکان زیاتر دووبارە دەبنەوە، ئازارەکە لەوانەیە بەردەوامتر بێت، و ماوەی بێوەڵامی دوای هێرش نامێنێت.

**دەستنیشانکردنی نەخۆشی** کلینیکییە و پشت بە مێژووی نەخۆشیی تایبەتی ئەم حاڵەتە دەبەستێت. ئێم ئاڕ ئای (MRI) بە وردیی بەرز دەتوانێت ئەو بۆریی خوێنەی پەستان دەخاتە سەر دەمارەکە نیشان بدات، یان لە حاڵەتە نائاساییەکاندا لوو یان پەڵەی لەناوچوونی مایلین.

**چارەسەر** بە قۆناغە: ١. *دەرمان:* کاربامازیپین (Tegretol®) یان ئۆکسکاربازیپین یەکەم هەنگاوی چارەسەرن و لای زۆربەی نەخۆشان سووکبوونی سەرەتایی ئازار دەدەن. کاریگەرییە لاوەکییەکان (هێورکردنەوە (خەواندنی سووک)، ناجێگیری لە ڕاوەستاندا، گۆڕانی ژمارەی خڕۆکەکانی خوێن) زۆرجار بەکارهێنانی بۆ ماوەی درێژ سنووردار دەکەن. ٢. *دەستێوەردانی پزیشکی:* کاتێک دەرمانەکان سوودیان نییە یان کاریگەریی بەرگەنەگیراو دروست دەکەن، پرۆسەکان لە ڕێگەی پێستەوە (ڕایزۆتۆمی بە ڕادیۆفریکوێنسی (radiofrequency rhizotomy)، دەرزی گلیسیرۆڵ، پەستانی باڵۆن (balloon compression))، دەرزی Botox، یان نەشتەرگەریی تیشکی بە Gamma Knife جێگرەوەی کاریگەر پێشکەش دەکەن. ٣. *نەشتەرگەری:* لابردنی پەستانی خوێنبەرە وردەکان لەسەر دەمار (MVD)، واتە لابردن یان گۆڕینی شوێنی ئەو بۆریی خوێنەی کێشەکە دروست دەکات، بەرزترین ڕێژەی سەرکەوتنی بۆ ماوەی درێژ هەیە و بژاردەی پەسەندکراوە بۆ نەخۆشانی گونجاو، گەنجتر و لە ڕووی تەندروستییەوە ئامادە.