Pulmoner Rehabilitasyon

Pulmoner rehabilitasyon (solunum rehabilitasyonu), tıbbın gündemine nispeten geç girmiş bir konudur. Pulmoner rehabilitasyon denildiğinde akla gelen ilk hastalıklardan biri kronik obstrüktif akciğer hastalığı (KOAH) olsa da, birçok solunum yolu hastalığında uygulama alanı bulunmaktadır.

Egzersiz, pulmoner rehabilitasyon programlarının en önemli parçasını oluşturur. Egzersizle kalp ve akciğer işlevleri düzelir, kaslar güçlenir ve nefes darlığı hissi azalır.

Pulmoner rehabilitasyondaki egzersiz programları kişisel ihtiyaçlara göre belirlenmelidir. Kişiye özel veya grup halinde uygulanacak yürüyüş, bisiklet, koşu bandı gibi aerobik egzersiz ve güçlendirme egzersizleri programları ilk tercihler arasında yer almalıdır. Ayrıca nefes egzersizleri, gevşeme, günlük aktiviteler sırasında enerji kullanma teknikleri ve nefes darlığını azaltma yöntemleri pulmoner rehabilitasyon programının diğer parçalarını oluşturmalıdır.

Pulmoner rehabilitasyon, klinik ve/veya fizyolojik solunum hastalığı olan kişilerin günlük kişisel ve yaşamsal işlevlerini en yüksek düzeyde sürdürmelerini sağlayan bir tedavi yöntemi olarak tanımlanabilir. Solunum sorunu olanlar, nefes darlığı gelişeceği korkusuyla fiziksel aktivitelerini kısıtlar. Fiziksel aktivite kısıtlandığında güç ve dayanıklılık azalır. Ayrıca kişinin yaşam doyumu ve işindeki bağımsızlığı da azalır.

Egzersiz olarak dayanıklılık (aerobik, enduransı artıran) ve güçlendirme (direnç) egzersizleri ile solunum kası egzersizleri planlanmalıdır. Egzersiz eğitimi kişinin ihtiyaçlarına göre uyarlanmalıdır. Pulmoner rehabilitasyonun uygulandığı hastalıklar:

- Obstrüktif akciğer hastalıkları (KOAH, astım, bronşektazi, kistik fibrozis) - Restriktif akciğer hastalıkları (interstisyel akciğer hastalıkları, göğüs duvarı hastalıkları, nöromüsküler hastalıklar) - Diğerleri (akciğer kötü huylu tümörleri, primer pulmoner hipertansiyon, kalp ameliyatı öncesi/sonrası, ventilatöre bağımlı hastalar vb.)

Pulmoner rehabilitasyonun hedefleri şunları içerir:

- Egzersiz kapasitesini, kas direncini ve dayanıklılığı artırmak - Önerilen tedavilere uyumu artırarak akciğer hastalığı konusundaki farkındalığı yükseltmek - Belirtilerin şiddetini ve sıklığını azaltmak, böylece çevreye bağımlılığı azaltmak - Kişinin işlevsel ve psikolojik durumunu en üst düzeye çıkarmak, motivasyonunu artırmak - Günlük yaşama katılımı ve yaşam kalitesini artırmak - Hastalığı kontrol altına alarak yaşam süresini uzatmak - Hastaneye başvuru ve yatışları azaltmak

- **Aerobik (dayanıklılık egzersizleri):** Bu egzersizlerle kaslardaki damarlanma artar, kasların protein ve miyoglobin içeriği yükselir. Böylece kas dokusunda oksijen dağılımı kolaylaşır. İskelet kaslarının aerobik kapasitesinin artması sonucunda nefes darlığında düzelme görülür. Günlük yaşam aktivitelerinde ve işlevsel becerilerde iyileşme olur, sonuç olarak yaşam kalitesinde artış gözlenir.

Genellikle hastaların alt ekstremiteleri için koşu bandı, serbest zamanlı yürüyüş veya bisiklet ergometresi kullanılmalıdır. Bu egzersiz grubu büyük kas kitlelerini etkileyecektir.

- **Kas güçlendirme egzersizleri:** Bu tür egzersizlerin genel sağlık üzerinde çok olumlu etkileri vardır. Hızı, dengeyi ve koordinasyonu olumlu etkiler. Bu grupta üst kol ve sırt kaslarının güçlendirilmesi hedeflenmelidir.

- **Üst ekstremite ve omuz kuşağı egzersizleri:** Vücudun üst kısmında omuz kuşağı dediğimiz kaslar da solunuma katkıda bulunur. Bu kasların ağırlık egzersizleriyle geliştirilmesi solunum işlevlerini iyileştirecektir. Yüzme gibi egzersizler, üst ekstremitelerdeki bu kas grubunun gelişimini artıracaktır.

- **Solunum kası egzersizleri:** Özellikle bu kas grubunda ortaya çıkabilen işlev bozukluğu, başta KOAH olmak üzere tüm akciğer hastalarında nefes darlığına ve egzersiz kısıtlılığına yol açar. Solunum kaslarındaki gücü ve dayanıklılığı artıran egzersizler, egzersiz kapasitesini ve yaşam kalitesini artıracaktır. Bu amaçla solunum kaslarını güçlendirmeye yönelik çeşitli çalışma yöntemleri vardır. Periferik kasların güçlendirilmesi ve dayanıklılık egzersizlerine rağmen solunum yoluyla ilgili belirtiler sürüyorsa solunum kaslarına yönelik egzersizler uygulanmalıdır.

Bu egzersiz yöntemlerinin dışında solunum hastalıklarında kullanılan birçok farklı egzersiz biçimi vardır. Hepsinin temel amacı, özellikle solunum kaslarının olmak üzere kas gücünü ve dayanıklılığını artırmaktır.

KOAH hastalarında pulmoner rehabilitasyon programı birleştirilerek uygulanabilir. Bu sayede egzersiz kapasitesinde artış ve kas gücünde belirgin düzelme sağlanabilir. Eğitim programlarında kas kütlesini ve gücünü artırmak için bisiklet, merdiven inip çıkma ve yürüyüş gibi egzersizler bir arada uygulanmalıdır. KOAH hastalarında pulmoner rehabilitasyonun faydaları:

- Egzersiz kapasitesinin artması - Yaşam kalitesinin iyileşmesi, bağımsızlığın artması - Hastaneye başvuru ve hastanede kalış sürelerinde azalma - KOAH'a bağlı kaygı ve depresyonda azalma - Kas direncinin ve dayanıklılığının artması