Orak hücre anemisi

Normal alyuvarlar, mikrodamar sisteminden geçerken esnekliğini koruyan bikonkav disklerdir. Hemoglobin (Hb) aracılığıyla oksijen taşırlar ve yaklaşık 120 gün yaşarlar. Orak hücre anemisinde tek bir amino asit değişimi (β-globin zincirinin 6. pozisyonunda glutamik asit yerine valin) hemoglobin S'nin (HbS) oluşmasına yol açar. HbS oksijensizleştiğinde uzun, sert liflere polimerize olur ve alyuvarı hilal (orak) şekline sokar.

Orak hücreler şöyledir: - Sert ve şekil değiştirmez — küçük kılcal damarlardan geçemezler - Yapışkan — damar endotelyumuna ve birbirlerine yapışırlar - Kısa ömürlü — 10–20 gün sonra yıkılarak kronik anemiye yol açarlar

**Genetik**

Orak hücre anemisi otozomal resesiftir — HbB geninin her iki kopyasının da HbS mutasyonunu taşıması gerekir. Orak hücre taşıyıcılığı (bir normal kopya + bir HbS kopyası) bir taşıyıcılık durumudur; taşıyıcılarda nadiren belirtiler görülür ancak geni çocuklarına aktarabilirler.

**Komplikasyonlar**

*Vazo-oklüzif krizler:* en sık görülen akut belirti. Mikrosirkülasyonda oraklaşma iskemi, enfarktüs ve ağrıya yol açar — çoğunlukla kemiklerde (özellikle femur başında (uyluk kemiği başı)), eklemlerde, göğüste ve karında. Atakların süresi saatlerden haftalara kadar değişir ve şiddeti büyük farklılık gösterir.

*Akut göğüs sendromu:* akciğer grafisinde yeni göğüs infiltratı + belirtiler (göğüs ağrısı, ateş, hipoksi). Erişkinlerde en sık ölüm nedeni. Acil transfüzyon ve oksijen gerektirir; şiddetli olgularda solunum desteği.

*İnme (felç):* orak hücre hastalığı olan çocukların yaklaşık %10'unda görülür; sessiz serebral enfarktüs daha sıktır. HbS'yi %30'un altında tutmak için kronik transfüzyon inme riskini %90 azaltır.

*Avasküler nekroz:* femur ve humerus başlarının iskemik enfarktüsü; kronik eklem ağrısına ve engelliliğe yol açar.

*Pulmoner hipertansiyon:* kronik hemoliz ve tekrarlayan pulmoner damar hasarından kaynaklanan geç dönem bir komplikasyon; erişkinlerin yaklaşık %10'unu etkiler ve sağkalımı belirgin biçimde azaltır.

*Dalak işlev bozukluğu:* dalakta tekrarlayan oraklaşma ilerleyici enfarktüse yol açar (çocukluk çağında fonksiyonel aspleni), bu da hayatı tehdit eden kapsüllü bakteriyel enfeksiyonlara (pnömokok, menenjokok, Haemophilus influenzae) zemin hazırlar.

**Hastalık modifiye edici ve küratif tedavi**

*Hidroksiüre:* en önemli hastalık modifiye edici ilaçtır. Polimerize olmayan fetal hemoglobini (HbF) artırır; vazo-oklüzif krizleri, akut göğüs sendromunu ve hastaneye yatışı çarpıcı biçimde azaltır. Orta ila şiddetli hastalıkta ömür boyu kullanılır.

*L-glutamin, krizanlizumab, voksalotor:* yapışmayı, krizleri ve hemolizi azaltan yeni ilaçlardır.

*Kan değişimi (exchange transfüzyon):* HbS içeren kanın normal donör kanıyla değiştirilmesi; akut olarak inme, akut göğüs sendromu ve ameliyat öncesinde kullanılır; yüksek riskli hastalarda kronik olarak kullanılır.

*Kök hücre nakli:* bilinen tek küratif tedavi; verici bulunabilirliği (en iyi sonuçlar uyumlu kardeşle), tedaviyle ilişkili toksisite ve hasta uygunluğu ile sınırlıdır. Gen tedavisi aktif olarak araştırılmaktadır.

**Ağrı yönetimi**

Vazo-oklüzif krizler çok yönlü analjezi gerektirir: hafif ataklar için NSAİİ (steroid olmayan antiinflamatuvar ilaçlar) ve parasetamol; orta–şiddetli krizler için opioidler; hastaneye yatış sırasında hasta kontrollü analjezi (PCA). Avasküler nekroz, nöropati ve organ hasarına bağlı kronik ağrı yaygındır ve nöromodülasyon dahil kronik ağrı yönetimi (ağrı tedavisi) yaklaşımları gerektirir.