Burkulmalar

Burkulma, bir bağ (ligament) yaralanmasıdır; bağ, bir kemiği diğerine bağlayan ve eklemleri stabilize eden güçlü, lifli bir bağ dokusu bandıdır. Burkulmalar, bir eklem normal hareket açıklığının ötesine zorlandığında, bağın aşırı gerilmesi veya yırtılmasıyla ortaya çıkar.

**Şiddet derecelendirmesi:** - **Derece I (hafif):** bağ lifleri gerilmiş ancak yırtılmamıştır; hafif ağrı ve hassasiyet; eklem stabilitesi korunur; 1-3 haftada tam iyileşme süreci - **Derece II (orta):** bağın kısmi yırtılması; orta düzeyde ağrı, şişlik ve morarma; bir miktar eklem instabilitesi; 3-8 haftada iyileşme süreci - **Derece III (şiddetli):** bağın tam yırtılması; belirgin ağrı, şişlik ve morarma; önemli eklem instabilitesi; cerrahi rekonstrüksiyon gerekebilir

**Sık görülen yerler ve mekanizmalar:** - **Ayak bileği:** en sık görülen bölgedir; inversiyon yaralanmaları (ayak bileğinin içe doğru dönmesi) lateral bağ kompleksine (anterior talofibular, kalkaneofibular bağlar) zarar verir. Düzensiz zeminde yürürken veya kötü bir şekilde inerken ortaya çıkabilir - **Diz:** medial veya lateral kollateral bağlar, dönme hareketi veya doğrudan darbelerle burkulur; ön çapraz bağ ani yavaşlama veya sıçramadan inişle zarar görür - **El bileği:** uzatılmış ele düşme — skafolunat bağ; el bileğinin ulnar kollateral bağı - **Başparmak:** kayak (kayakçı başparmağı) — zorlu radyal deviasyonla ilk MCP ekleminin ulnar kollateral bağı

**Risk faktörleri:** - Kaygan, düzensiz veya dengesiz zeminler - Kas yorgunluğu — yorgun kaslar eklemi dinamik olarak daha az korur - Uygun olmayan ayakkabı veya spor ekipmanı - Aynı eklemde daha önce geçirilmiş burkulma (yeniden burkulmanın en önemli belirleyicisi) - Yetersiz ısınma ve nöromüsküler kondisyon

*Çocuklar için not:* Uzun kemiklerin uçlarındaki büyüme plağı kıkırdağı bağlardan daha zayıftır; bu nedenle aynı kuvvet karşısında çocuklarda Derece III bağ burkulmasından çok kırık (büyüme plağı yaralanması) olma olasılığı daha yüksektir.

**Akut yönetim — RICE (dinlenme, buz, kompresyon, yükseltme):** - **Dinlenme:** eklemi koruyun; ayak bileği burkulmasında yük verme ağrılıysa koltuk değneği kullanın - **Buz:** ilk 48-72 saat boyunca her 2-3 saatte bir 15-20 dakika - **Bası:** şişliği kontrol altında tutmak için elastik bandaj - **Yükseltme:** kalp seviyesinin üzerinde

Akut dönemden sonra fizik tedavi (fizyoterapi) rehabilitasyonu; hareket açıklığının, kuvvetin, dengenin ve propriyosepsiyonun geri kazandırılmasına odaklanır; bu, yeniden burkulmanın önlenmesi için şarttır. Tam aktiviteye başlamadan önce spora dönüş ölçütleri karşılanmalıdır.

Kronik bağ gevşekliği veya tam iyileşmemiş burkulmalarda proloterapi (dekstroz enjeksiyonu) ve trombositten zengin plazma (PRP) fibroblast aktivitesini ve kollajen onarımını uyarır. Devam eden ayak bileği instabilitesi sonunda lateral bağ rekonstrüksiyonu gerektirebilir.