بەتواناکردنەوەی میزڵدان

چارەسەری سروشتی بۆ ورووژاندنی میزڵدان لە برینداربوونی درکەپەتکدا

لە چارەسەری سروشتی (فیزیۆتێراپی)دا چەند ڕێگایەک هەیە بۆ ئەو نەخۆشانەی کێشەی میزڵدان و ڕیخۆڵەیان هەیە، لەوانە:

1. ورووژاندنی کارەبایی.
2. ڕاهێنانەکان
3. دەرزی چینی و دەرزی چینیی کارەبایی.
4. بایۆفیدباک

١- ورووژاندنی کارەبایی: چەند ڕێگایەکی ورووژاندنی کارەبایی بۆ کێشەکانی میزڵدانی دەماری لە نەخۆشانی برینداربوونی درکەپەتکدا بەکاردێن، بەپێی جۆری SCI و جۆری کێشەکانی میزڵدان. لە سەنتەری پزیشکیی ئەلعیمران تێکەڵەیەک لە دوو یان زیاتر لە FES (ورووژاندنی کارەبایی کارکردی)، IDC، IF، PTNS و چارەسەری موگناتیس بەکاردەهێنین.

1. ورووژاندنی کارەبایی: چەند ڕێگایەکی ورووژاندنی کارەبایی بۆ کێشەکانی میزڵدانی دەماری لە نەخۆشانی برینداربوونی درکەپەتکدا بەکاردێن، بەپێی جۆری SCI و جۆری کێشەکانی میزڵدان. لە سەنتەری پزیشکیی ئەلعیمران تێکەڵەیەک لە FES، IDC، IF، PTNS و چارەسەری موگناتیس بەکاردەهێنین.
2. ورووژاندنی کارەبایی کارکردی (FES): تەکنیکێکە کە لێدانی کارەبایی کەموزە بەکاردەهێنێت بۆ دروستکردنی جووڵەی جەستە بە شێوەیەکی دەستکرد لەو کەسانەی بەهۆی برینداربوونی کۆئەندامی دەماری ناوەندییەوە ئیفلیج بوون. بە وردی، FES دەتوانرێت بەکاربهێنرێت بۆ دروستکردنی کورتبوونەوەی ماسولکە (muscle contraction) لە ئەندامە ئیفلیجەکاندا، بۆ ئەنجامدانی کارەکانی وەک گرتنی شت، ڕۆیشتن، بەتاڵکردنەوەی میزڵدان و وەستان. ئەم تەکنەلۆژیایە لە سەرەتادا بۆ پەرەپێدانی ئامێری جێگرەوەی دەماری بەکارهات، کە بۆ جێگرتنەوەی هەمیشەیی کارە تێکچووەکان لەو کەسانەدا دادەنران کە تووشی برینداربوونی درکەپەتک (SCI)، برینداربوونی سەر، جەڵتەی مێشک و نەخۆشیی دەماریی تر بوون. FES هەندێک جار پێی دەوترێت ورووژاندنی کارەبایی دەمار و ماسولکە (NMES). FES بۆ چارەسەرکردنی نیشانەکانی تێکچوونی کاری میزڵدان بەسوود دۆزراوەتەوە، بۆ بەهێزکردنی ماسولکەی دیواری میزڵدان (دیتروسەر) و ڕێگریکردن لە هەوکردنی ڕێڕەوی میز بەکاردێت. زانایانی پزیشکیی بەتواناکردنەوە توانیویانە سیستەمی FES پەرە پێبدەن کە ڕێگە بە هەندێک کەسی تووشبوو بە SCI دەدات دەست، باسک، قەد، قاچ و دیافرام (پەردەی نێوان سک و سنگ)ی ئیفلیجبوویان بۆ مەبەستی کارکردی بەکاربهێنن و ئاستێک لە کۆنترۆڵ بەسەر بەتاڵکردنەوەی میزڵدان و ڕیخۆڵەدا بەدەست بهێنن.
3. تەزووی ڕاستەوخۆی پچڕپچڕ (IDC): بۆ وەسفکردنی تەزووی بەردەوامی یەک ئاراستە بەکاردێت کاتێک دەپچڕێنرێت بۆ دروستکردنی لێدان یان قۆناغ بە هەر ماوە، شێوە یان لەرەلەرێک. IDC لە نەخۆشانی SCIدا بۆ کێشەکانی میزڵدان بەکاردێت بۆ بەهێزکردنی ماسولکەی بازنەی دەرەوە.
4. ورووژاندنی کارەبایی دەمار لە ڕێگەی پێستەوە (TENS): ورووژاندنی کارەبایی میزڵدان لە ڕێگەی پێستەوە لە نەخۆشانی تێکچوونی کاری میزڵدانی دەماریدا کارکردی بەشی خوارەوەی ڕێڕەوی میز باشتر دەکات. تەکنەلۆژیای ورووژاندنی ڕەگە دەمارییەکانی ساکرەم و دەماری دەوروبەری جۆراوجۆر بەردەوام پەرە دەسێنێت، بە هیوای دۆزینەوەی ئامێرێکی دەماریی جێگرەوەی کاریگەر بۆ گەڕاندنەوەی NLUTD. پشکنینی یۆرۆداینامیک (urodynamic studies) کە ٢ مانگ دوای تەواوبوونی TENS ئەنجام دران ئەنجامی بەردەوامیان نیشان دا. چارەسەری TENS بژاردەیەکی سەلامەت و کاریگەرە بۆ چارەسەرکردنی میزڵدانی زۆرچالاک لە منداڵاندا. بەڵام پێویستە توێژینەوەی هەڕەمەکیی زیاتر ئەنجام بدرێن بۆ دانانی پرۆتۆکۆڵ و ڕوونکردنەوەی کاریگەریی ئەم ڕێگا چارەسەرییە.
5. چارەسەری تەوژمی تێکەڵاو (ئینتەرفێرێنشیاڵ): بنەمای سەرەکیی چارەسەری تەوژمی تێکەڵاو (IFT) بریتییە لە سوودوەرگرتن لە کاریگەرییە فیزیۆلۆژییە بەهێزەکانی ورووژاندنی کارەبایی دەمارەکان بە لەرەلەری نزم، بەبێ کاریگەرییە لاوەکییەکانی ئازاربەخش و تا ڕادەیەک ناخۆش کە هەندێک جار لەگەڵ ورووژاندنی لەرەلەر نزمدا هەن. ٤ بواری کلینیکیی سەرەکی هەن کە IFT تێیاندا بەکاردێت: سووککردنی ئازار، ورووژاندنی ماسولکە، زیادکردنی ڕەوتی خوێنی ناوچەیی و کەمکردنەوەی هەڵئاوسان. جگە لەمە، باس لە ڕۆڵی دەکرێت لە هاندانی سارێژبوون و چاککردنەوەی شانەکان. لە چەندین توێژینەوەدا کاریگەریی تەوژمی IF لەسەر کێشەکانی میزڵدان لە نەخۆشانی جیاوازدا لێکۆڵینەوەی لەسەر کرا و کاریگەرییەکانی چاکبوونەوە دیار بوون.
6. ورووژاندنی دەماری تیبیال لە ڕێگەی پێستەوە (PTNS): چارەسەرێکی کەم مەترسی و بێ نەشتەرگەرییە. PTNS بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ ورووژاندنی کارەبایی دەگەیەنێتە ئەو دەمارانەی بەرپرسن لە کارکردی میزڵدان و بنی حەوز. هەروەها چەندین توێژینەوە لەسەر بەکارهێنانی ئەم ڕێگایە بۆ باشترکردنی کێشەکانی میزڵدان و ماسولکەکانی بنی حەوز هەن و کاریگەرییەکانی ئەم ڕێگایەیان تێبینی کردووە.
7. موگناتیس: چەندین ڕێگای جیاواز بە ئامێرەکانی ورووژاندنی موگناتیسی تاقیکراونەتەوە بۆ زانینی ئەوەی ئایا دەتوانن ئەنجامەکانی ڕێکخستنی ڕیخۆڵە لە کەسانی تووشبوو بە SCIدا باشتر بکەن یان نا. ئێمە تاقیمان کردەوە کە ئایا ورووژاندنی درکەپەتک بە موگناتیس لە ڕێگەی پێستەوە کارکردی میزڵدان لە کەسانی تووشبوو بە SCIدا باشتر دەکات.

٢- چارەسەری وەرزشی لە نەخۆشانی کێشەی میزڵدان و ماسولکەکانی بنی حەوزدا: ڕاهێنانەکانی بەرەنگاربوونەوەی ڕانەگرتنی میز یان پیسایی جەخت لەسەر بەتواناکردنەوە و ڕاهێنانی بەهێزکردنی ماسولکەکانی بنی حەوز دەکەنەوە کە بۆ پاراستنی توانای ڕاگرتنی میز زۆر گرنگن. ماسولکەکانی بنی حەوز بە ماسولکەکانی بەرزکەرەوەی کۆم (لیڤەیتەر ئانای)یش ناسراون، چونکە کارەکەیان هەڵگرتن یان بەرزکردنەوەی ئەندامەکانی حەوزە بۆ شوێنی دروستی خۆیان. کاتێک ماسولکە بەرزکەرەوەکان لاواز دەبن و لە کار دەکەون، دابەزینی ئەندامەکانی حەوز و ڕانەگرتنی میز لە کاتی فشاردا ڕوو دەدەن.

ڕاهێنانی ماسولکەکانی بنی حەوز، کە هەندێک جار پێیان دەوترێت ڕاهێنانەکانی کیگڵ، تەکنیکێکی بەتواناکردنەوە (rehabilitation)ن بۆ توندکردن و بەهێزکردنی ماسولکەکانی بنی حەوز. ڕاهێنانەکانی کیگڵ دەکرێت بۆ نەهێشتنی ڕانەگرتنی میز بەهۆی پەلەپەل ئەنجام بدرێن. کورتبوونەوەی بازنەی دەرەوەی بۆری میز ڕیفلێکسەکانی میزڵدان دەورووژێنێت بۆ کەمکردنەوەی ژمارەی جارەکانی ڕانەگرتنی میز یان پیسایی.

٣- دەرزی چینی و دەرزی چینیی کارەبایی: دەرزی چینی (ئاکیوپەنچەر) و دەرزی چینیی کارەبایی بۆ باشترکردنی کێشەکانی میزڵدان و تێکچوونی دەماریی ڕیخۆڵە لە نەخۆشانی SCIدا بەکاردێن. لە پرۆتۆکۆڵی دەرزی چینیدا دەرزیی براندی huatuo (قەبارە ٠٫٤٥ ملم، بەرهەمی Suzhou Medical Appliance، Suzhou، Jiangu، China) بەکارهێنران. ڕێکخستنەکانی ورووژاندنی کارەبایی بەم شێوەیە دانران: شەپۆلی بەردەوام بە لەرەلەری تەزووی کارەبای ٢٠ Hz و چڕییەک لە نێوان ٣ بۆ ١٠ mA بەپێی بەرگەگرتنی نەخۆش. لەسەر بنەمای ئەزموونی کلینیکی و زانیاریی تەشریحیی پسپۆڕانی دەرزی چینی (ورووژاندنی ڕاستەوخۆی S2-S3)، خاڵەکانی BL32، BL33 و BL35 بە شێوەی هەردوولایی بەکارهێنران. چەندین توێژینەوەی کلینیکی و تاقیگەیی هەن کە دەرزی چینیی کارەبایییان شیکردووەتەوە، کە بە شێوەیەکی کاریگەر تێکچوونی کارکردی میزکردن لە نەخۆشانی SCIدا باشتر دەکات.

٤- ڕۆڵی بایۆفیدباک (biofeedback) لە کێشەکانی ڕیخۆڵەدا لە نەخۆشانی SCIدا نیشان دراوە.