نەخۆشی ئەلزایمەر

نەخۆشی ئەلزایمەر جۆرێکی پەرەسەندووی (بەردەوام خراپتر دەبێت) نەخۆشیی دەمارییە کە تێیدا کەڵەکەبوونی نائاساییی پرۆتین — پەڵەکانی ئەمیلۆید و گرێکانی پرۆتینی تاو لە ناو ڕیشاڵە دەمارییەکاندا — لە مێشکدا کۆ دەبنەوە، پەیوەندیی نێوان خانە دەمارییەکان تێکدەدەن و لە کۆتاییدا خانەکانی مێشک دەکوژن. لەگەڵ مردنی خانە دەمارییەکاندا، مێشک بە شێوەیەکی جەستەیی بچووک دەبێتەوە (پووکانەوە یان ئەترۆفی)، بەتایبەتی لە هیپۆکامپەس و توێکڵی مێشکدا — کە ناوچەی گرنگن بۆ یادەوەری و بیرکردنەوە.

باوترین هۆکاری دیمێنشیا (کزبوونی توانا هزرییەکان)یە، و بە خەمڵاندن ٦٠–٧٠%ی هەموو حاڵەتەکانی دیمێنشیا لە جیهاندا پێکدەهێنێت. ئەم نەخۆشییە زۆرتر کەسانی سەرووی ٦٥ ساڵ تووش دەکات، هەرچەندە ئەلزایمەر دەتوانێت بە دەستپێکی نیشانەکان لە تەمەنێکی زووتر، لە کەسانی تەمەن ٤٠ و ٥٠ ساڵیشدا ڕوو بدات.

**نیشانەکان بە قۆناغ پەرە دەسێنن:** - **قۆناغی سەرەتا:** لەبیرکردنی گفتوگۆ یان ڕووداوە نزیکەکان، ونکردنی شتەکان، قورسیی وەبیرهێنانەوەی ناو و وشەکان، سەرلێشێوانی سووک - **قۆناغی ناوەڕاست:** خراپتربوونی یادەوەری، قورسیی ناسینەوەی ئەندامانی خێزان، سەرلێشێوان دەربارەی کات و شوێن، گۆڕانی کەسایەتی و ڕەفتار (بێئۆقرەیی، خەمۆکی، گومانکردن)، کێشە لە کارە ڕۆژانەکاندا - **قۆناغی کۆتایی:** لەدەستدانی یادەوەری بە شێوەیەکی سەخت، نەتوانینی قسەکردن، پشتبەستنی تەواو بە چاودێران، قورسیی قووتدان، ئاسانتووشبوون بە هەوکردن

**هیچ چارەسەرێک نەخۆشی ئەلزایمەر چاک ناکاتەوە یان پێچەوانەی ناکاتەوە.** لە قۆناغە پێشکەوتووەکاندا، ئاڵۆزییەکانی لەدەستدانی سەختی کارکردی مێشک — وەک وشکبوونەوەی لەش، خراپخۆراکی یان هەوکردن — هۆکاری باوی مردنن.

**چارەسەرە ئێستاکان:** - **ڕێگرەکانی کۆلینێستەرەیز** (دۆنێپیزیل، گالانتامین، ڕیڤاستیگمین) — گواستەرەوەی دەماریی ئەسیتیلکۆلین دەپارێزن بۆ باشترکردنی کاتیی پەیوەندیی نێوان خانە دەمارییەکان؛ سوودی هزریی کەم بەڵام بەردەوامیان هەیە؛ لەوانەیە بێئۆقرەیی و خەمۆکیش کەم بکەنەوە - **مێمانتین** (Namenda) — کار لەسەر تۆڕێکی جیاوازی پەیوەندیی گلوتامات دەکات؛ لە ئەلزایمەری مامناوەند بۆ سەختدا بەکاردێت، هەندێک جار لەگەڵ ڕێگرێکی کۆلینێستەرەیز - **rTMS لەگەڵ ڕاهێنانی هزری** — توێژینەوەی کلینیکی لەسەر نەخۆشانی ئەلزایمەر نیشانی دەدەن کە دانیشتنی چارەسەری ڕۆژانەی rTMS لەسەر تۆڕە پەیوەندیدارەکانی توێکڵی مێشک و هیپۆکامپەس، لەگەڵ ڕاهێنانی هزریی ڕێکخراو، دوای ٦ هەفتە باشتربوونێکی بەرچاو لە نمرەکانی پێوەری هەڵسەنگاندنی نەخۆشی ئەلزایمەر (ADAS-Cog) دروست دەکات، و سوودەکان بە دانیشتنی چارەسەری پاراستنی بەردەوام دەمێننەوە. پێدەچێت rTMS توانای خۆگونجاندنی سیناپسی بەهێز بکات و فاکتەری گەشەپێدەری دەماریی سەرچاوەگرتوو لە مێشک (BDNF) زیاد بکات — کە ئەمانە ئەو پرۆسانەن لە نەخۆشی ئەلزایمەردا تێکدەچن.