جەڵتەی مێشک و چاکبوونەوە دوای جەڵتەی مێشک

جەڵتەی مێشک حاڵەتی فریاکەوتنی پزیشکییە. چارەسەری دەستبەجێ بە تەواوی پێویستە؛ دەستێوەردانی زوو دەتوانێت زیانی مێشک و ئاڵۆزییەکانی کەم بکاتەوە.

هەواڵی خۆش ئەوەیە: جەڵتەی مێشک هەم چارەسەر دەکرێت و هەم دەکرێت ڕێگری لێ بکرێت.

ئەگەر پێت وایە خۆت یان کەسێکی تر تووشی جەڵتەی مێشک دەبێت، ئاگاداری ئەم نیشانانەی خوارەوە بە. کاتی دەستپێکردنی نیشانەکان تۆمار بکە؛ ماوەکەی کار دەکاتە سەر ئەو بژاردانەی چارەسەر کە بەردەستن:

- **قورسی لە قسەکردن یان تێگەیشتن لە قسە.** لەوانەیە سەرت لێ بشێوێت، بە ناڕوونی قسە بکەیت، یان لە تێگەیشتنی قسەی خەڵکی تردا زەحمەتیت هەبێت. - **سڕبوون، لاوازی یان ئیفلیجیی کتوپڕی ڕوخسار، باڵ یان قاچ.** ئەمە بەزۆری یەک لای لەش دەگرێتەوە. هەوڵ بدە هەردوو باڵت لە هەمان کاتدا بەرز بکەیتەوە بۆ سەرووی سەرت؛ ئەگەر یەکێک لە باڵەکان بەرەو خوارەوە بکەوێت، لەوانەیە تووشی جەڵتەی مێشک بیت. هەروەها لەوانەیە یەک لای دەم شۆڕ ببێتەوە کاتێک هەوڵی زەردەخەنە دەدەیت. - **کێشەی بینین لە یەک چاو یان هەردوو چاو.** تەڵخیی بینین یان ڕەشبوونی بینینی کتوپڕ، یان دووبینی. - **سەرئێشە.** سەرئێشەیەکی کتوپڕ و سەخت، هەندێک جار لەگەڵ ڕشانەوە، سەرگێژخواردن یان گۆڕانی ئاستی هۆش، دەکرێت ئاماژە بێت بۆ جەڵتەی مێشک. - **قورسی لە ڕۆیشتن.** لەوانەیە پێت هەڵبکەوێت یان لەناکاو سەرت گێژ بخوات، و هاوسەنگی یان هاوئاهەنگیی جووڵە لەدەست بدەیت.

جەڵتەی مێشک چەندین هۆکاری هەیە، لەوانە:

- خوێنبەربوونی مێشک بەهۆی پچڕانی دیواری بۆریی خوێن، کە زۆرجار بەرزیی پەستانی خوێن و لاوازیی دیواری بۆرییەکە هۆکارین - نەخۆشی دڵ و تێکچوونەکانی دڵ - فشاری دەروونی وەک ترس و دڵەڕاوکێ - خراپیی سووڕی خوێن - بەکارهێنانی ماددەی هۆشبەر، بەتایبەتی کۆکایین - قەڵەوی و زیادبوونی کێش - بەرزیی ئاستی کۆلیسترۆڵی خراپ لە خوێندا - بەرزیی پەستانی خوێن و بەساڵداچوون - سەرئێشەی بەردەوام - پووکانەوەی ماسولکە - تەڵخیی بینین - کەمبوونەوەی بیستن بە شێوەی پەرەسەندوو - تێکچوونی جووڵە و هاوسەنگی - بۆماوە

زۆر هۆکار مەترسیی جەڵتەی مێشک زیاد دەکەن، و هەندێکیان مەترسیی جەڵتەی دڵیش زیاد دەکەن. هۆکارەکانی مەترسی کە دەکرێت چارەسەر بکرێن دەکەونە دوو گرووپەوە.

**هۆکارەکانی شێوازی ژیان**

- کێشی زیادە یان قەڵەوی - کەمجووڵەیی جەستەیی - زۆر خواردنەوەی کحول - بەکارهێنانی ماددەی هۆشبەری قەدەغەکراو وەک کۆکایین یان میسامفێتامین

**هۆکارە پزیشکییەکان**

- پەستانی خوێنی سەرووی ١٢٠/٨٠ mmHg - جگەرەکێشان یان هەڵمژینی دووکەڵی جگەرەی کەسانی تر - بەرزیی کۆلیسترۆڵ - نەخۆشی شەکرە - وەستانی هەناسە لە خەودا بەهۆی گیرانی ڕێڕەوی هەوا - نەخۆشییەکانی دڵ و خوێنبەرەکان، لەوانە لاوازیی دڵ، هەوکردنی میکرۆبیی دڵ و ناڕێکیی لێدانی دڵ - مێژووی نەخۆشی لە خێزاندا بۆ جەڵتەی مێشک، جەڵتەی دڵ یان جەڵتەی کاتیی مێشک (TIA)

هۆکارەکانی تر کە مەترسیی جەڵتەی مێشک زیاد دەکەن:

- **تەمەن.** کەسانی ٥٥ ساڵ و سەرووتر مەترسییان زیاترە لە گەنجان. - **ڕەگەز.** ئەمریکییە ئەفریقییەکان مەترسییان زیاترە لە گرووپەکانی تر. - **ڕەگەزی نێر و مێ.** پیاوان مەترسییان زیاترە لە ئافرەتان؛ هەرچەندە ئافرەتان بەزۆری لە تەمەنێکی گەورەتردا تووشی جەڵتەی مێشک دەبن و ئەگەری مردنیان پێی زیاترە. - **هۆرمۆنەکان.** حەبی دژەسکپڕبوون یان چارەسەری هۆرمۆنی کە ئیستڕۆجینی تێدایە، و بەرزبوونەوەی ئاستی ئیستڕۆجین لە کاتی دووگیانی و منداڵبووندا.

جەڵتەی مێشک دەتوانێت ببێتە هۆی کەمتوانایی کاتی یان هەمیشەیی، بەپێی ئەوەی مێشک چەند ماوە بێ خوێن ماوەتەوە و کام بەشی تووش بووە. ئاڵۆزییەکان لەوانەیە ئەمانە بن:

- **ئیفلیجی یان لەدەستدانی جووڵەی ماسولکە.** لەوانەیە یەک لای لەشت ئیفلیج ببێت، یان کۆنترۆڵی هەندێک ماسولکەی دیاریکراو لەدەست بدەیت، وەک ماسولکەکانی یەک لای ڕوخسار یان یەک باڵ. چارەسەری سروشتی یارمەتی گەڕاندنەوەی ئەو چالاکییانە دەدات کە ئیفلیجی کاری تێکردوون، وەک ڕۆیشتن، نانخواردن و جلوبەرگ لەبەرکردن. - **قورسی لە قسەکردن یان قووتدان.** جەڵتەی مێشک دەتوانێت کۆنترۆڵی ماسولکەکانی دەم و قوڕگ لاواز بکات، کە دەبێتە هۆی قسەکردنی ناڕوون (تێکچوونی دەربڕینی قسە / دیسارسریا)، یان قورسیی قووتدان و نانخواردن (دیسفاجیا). هەروەها لەوانەیە زەحمەتیی زمان (ئەفازیا) هەبێت: قورسی لە قسەکردن، تێگەیشتن لە قسە، خوێندنەوە یان نووسین. - **لەدەستدانی یادەوەری و قورسیی بیرکردنەوە.** زۆرێک لەوانەی لە جەڵتەی مێشک دەمێننەوە بەشێک لە یادەوەرییان لەدەست دەدەن. هەندێکی تر تووشی قورسی لە بیرکردنەوە، بڕیاردان، لێکدانەوەی لۆژیکی یان تێگەیشتن لە چەمکەکان دەبن. - **کێشە سۆزدارییەکان.** کۆنترۆڵکردنی هەستەکان دەکرێت قورستر ببێت، و خەمۆکی باوە. - **ئازار.** هەندێک کەس لەو بەشانەی لەش کە جەڵتەی مێشک کاری تێکردوون هەست بە ئازار، سڕبوون یان هەستی نائاسایی دەکەن. بۆ نموونە، ئەگەر جەڵتەی مێشک بووبێتە هۆی لەدەستدانی هەست لە باڵی چەپدا، لەوانەیە ئەو باڵە هەستی مێروولەکردنێکی ناخۆشی هەبێت.

هەروەها لەوانەیە نەخۆشان دوای جەڵتەی مێشک زۆر هەستیار ببن بەرامبەر گۆڕانی پلەی گەرما، بەتایبەتی سەرمای زۆر. ئەمە بە ئازاری ناوەندیی دوای جەڵتەی مێشک یان سەندرۆمی ئازاری ناوەندی ناسراوە. بەزۆری چەند هەفتەیەک دوای جەڵتەی مێشک دەردەکەوێت و لەوانەیە بە تێپەڕبوونی کات باشتر ببێت. لەبەر ئەوەی ئازارەکە لە مێشکەوە سەرچاوە دەگرێت نەک لە برینێکی جەستەیی، بژاردەکانی چارەسەر سنووردارن.

- **گۆڕانی ڕەفتار و خۆچاودێری.** ئەوانەی لە جەڵتەی مێشک دەمێننەوە لەوانەیە زیاتر گۆشەگیر و کەمتر کۆمەڵایەتی ببن، یان زیاتر هەڵەشە ببن. لەوانەیە پێویستیان بە یارمەتی بێت بۆ خۆچاودێری و ئەنجامدانی کارە ڕۆژانەکان.

وەک هەموو جۆرەکانی تری برینداربوونی مێشک، سەرکەوتنی چارەسەر لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی تر جیاوازە.

ئاگاداربوون لە هۆکارەکانی مەترسی و پەیڕەوکردنی شێوازی ژیانی تەندروست هەنگاوی دروستن بۆ خۆپاراستن لە جەڵتەی مێشک.

شێوازی ژیانی تەندروست بریتییە لە:

- چارەسەرکردنی بەرزیی پەستانی خوێن (فشاری بەرزی خوێن) - کەمکردنەوەی ئەو خۆراکانەی کۆلیسترۆڵ و چەورییان زۆرە - دوورکەوتنەوە لە جگەرەکێشان - کۆنترۆڵکردنی نەخۆشی شەکرە - پاراستنی کێشێکی تەندروست - وەرزشکردنی بەردەوام - کۆنترۆڵکردنی فشاری دەروونی - دوورکەوتنەوە لە کحول - دوورکەوتنەوە لە ماددەی هۆشبەر - پابەندبوون بە خۆراکێکی هاوسەنگ و تەندروست

چارەسەری فریاکەوتن پشت بەوە دەبەستێت کە ئایا جەڵتەی مێشک بەهۆی گیرانی خوێنبەرە (خوێنبەرێکی گیراو، کە باوترین جۆرە) یان جەڵتەی خوێنبەربوونی مێشکە کە خوێنبەربوون لە مێشکدا لەخۆ دەگرێت.

بەگشتی، چارەسەر بەم شێوەیە بەڕێوە دەچێت:

١. **چاودێریی فریاکەوتن**: خەواندن لە نەخۆشخانە و سەقامگیرکردنی دۆخی نەخۆش. ٢. **دەرمان دوای سەقامگیربوونی دۆخی نەخۆش**، کە ئەمانە دەگرێتەوە: - چارەسەرکردنی پەستانی خوێن و نەخۆشی شەکرە - کۆنترۆڵکردنی پەستانی ناو کەللەسەر - چارەسەری دژەمەیین (شلکەرەوەکانی خوێن) بۆ جەڵتەی مێشک بەهۆی گیرانی خوێنبەر، کاتێک مەرجە پێویستەکان هەبن - دەستێوەردانی نەشتەرگەری بۆ گیرانی خوێنبەر بەهۆی پارچە خوێنی مەییو؛ کاتێک گیرانەکە لە ٪٧٠ زیاتر بێت، ئەمە سەختی و ڕێژەی مردن کەم دەکاتەوە، و ڕێژەی ئاڵۆزییەکانی لە ٪٦ کەمترە ٣. **چارەسەری سروشتی و بەتواناکردنەوە (rehabilitation)**: جەختی بەشەکانی دواتر.

بەتواناکردنەوەی دوای جەڵتەی مێشک دوو ئامانجی ڕوونی هەیە:

١. گەڕاندنەوەی بەشە تووشبووەکە بۆ سەر کارکردنی خۆی. ٢. کەمکردنەوەی پشتبەستن بە کەسانی تر.

بەرنامەکە فرەپسپۆڕییە: بەتواناکردنەوە، چارەسەری سروشتی (فیزیۆتێراپی)، ڕاهێنانی خۆگونجاندن، چارەسەری دەروونی، کۆمەڵایەتی، کارکردی و چارەسەری ئاخاوتن.