İnme ve inme sonrası iyileşme

İnme (felç) tıbbi bir acil durumdur. Hemen tedavi başlamak kesinlikle şarttır; erken müdahale beyin hasarını ve komplikasyonlarını azaltabilir.

İyi haber: inme hem tedavi edilebilir hem de önlenebilir.

Kendinizin veya bir başkasının inme geçirdiğini düşünüyorsanız aşağıdaki belirti ve bulgulara dikkat edin. Belirtilerin başladığı saati not edin; süre, hangi tedavi seçeneklerinin uygulanabileceğini etkiler:

- **Konuşmada veya konuşulanı anlamada güçlük.** Kafanız karışabilir, belirsiz konuşabilir veya başkalarının söylediklerini anlamakta zorlanabilirsiniz. - **Yüzde, kolda veya bacakta ani uyuşma, güçsüzlük ya da felç.** Genellikle vücudun bir yarısını etkiler. İki kolunuzu aynı anda başınızın üzerine kaldırmaya çalışın; bir kol aşağı düşüyorsa inme geçiriyor olabilirsiniz. Gülümsemeye çalıştığınızda ağzın bir yanı da sarkabilir. - **Bir veya iki gözde görme sorunları.** Ani bulanık veya kararmış görme ya da çift görme. - **Baş ağrısı.** Ani ve şiddetli bir baş ağrısı; bazen kusma, baş dönmesi veya bilinçte değişiklikle birlikte, inmenin işareti olabilir. - **Yürümede güçlük.** Tökezleyebilir veya aniden başınızın döndüğünü hissedebilir, dengenizi ya da koordinasyonunuzu kaybedebilirsiniz.

İnmenin pek çok nedeni vardır, bunların arasında şunlar bulunur:

- Çoğunlukla yüksek tansiyon ve damar duvarı zayıflığından kaynaklanan, yırtılmış bir damardan beyin içi kanama - Kalp hastalığı ve kalp rahatsızlıkları - Korku ve kaygı gibi psikolojik stres - Kötü kan dolaşımı - Uyuşturucu kullanımı, özellikle kokain - Obezite ve kilo alımı - Kanda yüksek düzeyde kötü kolesterol - Hipertansiyon ve ilerleyen yaş - Süregelen baş ağrısı - Kas erimesi - Bulanık görme - İlerleyici işitme kaybı - Hareket ve denge bozukluğu - Kalıtım

Pek çok faktör inme riskini artırır; bazıları kalp krizi riskini de yükseltir. Tedavi edilebilir risk faktörleri iki gruba ayrılır.

**Yaşam tarzı faktörleri**

- Fazla kilo veya obezite - Fiziksel hareketsizlik - Aşırı alkol tüketimi - Kokain veya metamfetamin gibi yasa dışı uyuşturucuların kullanımı

**Tıbbi faktörler**

- 120/80 mmHg'nin üzerindeki kan basıncı değerleri - Sigara içmek veya pasif içiciliğe maruz kalmak - Yüksek kolesterol - Diyabet - Obstrüktif uyku apnesi - Kalp-damar hastalığı — kalp yetmezliği, kalp enfeksiyonu ve anormal kalp ritmi dahil - İnme, kalp krizi veya geçici iskemik atak öyküsünün ailede bulunması (aile öyküsü)

İnme riskini artıran diğer faktörler:

- **Yaş.** 55 yaş ve üzerindeki kişilerde risk, genç yetişkinlere göre daha yüksektir. - **Irk.** Afrika kökenli Amerikalılarda risk diğer gruplara göre daha yüksektir. - **Cinsiyet.** Erkeklerde risk kadınlardan daha fazladır; ancak kadınlar inme geçirdiklerinde genellikle daha ileri yaştadır ve inmeden ölme olasılıkları daha yüksektir. - **Hormonlar.** Östrojen içeren doğum kontrol hapları veya hormon tedavisi ile gebelik ve doğumda yükselen östrojen düzeyleri.

İnme, beynin ne kadar süre kansız kaldığına ve hangi bölümün etkilendiğine bağlı olarak geçici veya kalıcı engelliliğe yol açabilir. Komplikasyonlar şunları içerebilir:

- **Felç veya kas hareketinin kaybı.** Vücudun bir yarısında felç gelişebilir ya da yüzün bir yanındaki veya bir koldaki kaslar gibi belirli kasların kontrolünü kaybedebilirsiniz. Fizik tedavi, felçten etkilenen yürüme, yemek yeme, giyinme gibi etkinliklerin yeniden kazanılmasına yardımcı olur. - **Konuşma veya yutma güçlüğü.** İnme ağız ve boğaz kaslarının kontrolünü zayıflatarak peltek konuşmaya (dizartri (konuşma bozukluğu)) veya yutma ve yemek yeme güçlüğüne (disfaji (yutma güçlüğü)) yol açabilir. Ayrıca dil güçlüğü (afazi) de görülebilir; konuşma, konuşulanı anlama, okuma veya yazmada zorluk yaşanır. - **Hafıza kaybı ve düşünme güçlükleri.** İnmeden kurtulan pek çok kişi bir ölçüde hafıza kaybı yaşar. Bazılarında düşünme, yargıda bulunma, akıl yürütme veya kavramları anlama güçlüğü gelişir. - **Duygusal sorunlar.** Duyguları kontrol etmek zorlaşabilir ve depresyon sık görülür. - **Ağrı.** Bazı kişiler inmeden etkilenen vücut bölgelerinde ağrı, uyuşma veya alışılmadık duyular hisseder. Örneğin inme sol kolda his kaybına yol açtıysa o kolda rahatsız edici bir karıncalanma hissedilebilir.

Hastalar inmeden sonra sıcaklık değişimlerine, özellikle aşırı soğuğa karşı çok hassas hale de gelebilir. Bu durum inme sonrası santral ağrı veya santral ağrı sendromu olarak bilinir. Genellikle inmeden birkaç hafta sonra ortaya çıkar ve zamanla düzelebilir. Ağrı fiziksel bir yaralanmadan değil beynin kendisinden kaynaklandığı için tedavi seçenekleri sınırlıdır.

- **Davranış ve öz bakımda değişiklikler.** İnmeden kurtulanlar daha içe kapanık ve daha az sosyal olabilir ya da daha atak davranabilir. Kendi bakımlarını yapmak ve günlük işleri yürütmek için yardıma ihtiyaç duyabilirler.

Her beyin hasarında olduğu gibi tedavinin başarısı kişiden kişiye değişir.

Risk faktörlerinin farkında olmak ve sağlıklı bir yaşam tarzı izlemek, inmeyi önlemek için doğru adımlardır.

Sağlıklı bir yaşam tarzı şunları içerir:

- Hipertansiyonu tedavi etmek - Kolesterol ve yağ oranı yüksek besinleri azaltmak - Sigaradan kaçınmak - Diyabeti kontrol altında tutmak - Sağlıklı kiloyu korumak - Düzenli egzersiz yapmak - Psikolojik stresi yönetmek - Alkolden kaçınmak - Uyuşturucudan kaçınmak - Dengeli ve sağlıklı beslenmek

Acil tedavi, tıkalı bir atardamarın yol açtığı en sık tür olan iskemik inme mi, yoksa beyinde kanamanın söz konusu olduğu hemorajik inme (beyin kanaması) mi olduğuna bağlıdır.

Genel olarak tedavi şu şekilde ilerler:

1. **Acil bakım** — hastaneye yatış ve stabilizasyon. 2. **Hasta stabil hale geldikten sonra ilaç tedavisi**; buna şunlar dahildir: - Kan basıncı ve diyabetin tedavisi - Kafa içi basıncın yönetimi - Gerekli koşullar sağlandığında iskemik inme için pıhtı önleyici tedavi (kan sulandırıcılar) - Trombüs (pıhtı) nedeniyle oluşan atardamar tıkanıklığına cerrahi müdahale — tıkanıklık %70'i aştığında bu müdahale şiddeti ve ölüm oranını azaltır; komplikasyon oranı %6'nın altındadır 3. **Fizik tedavi ve rehabilitasyon** — sonraki bölümlerin odağı.

İnme sonrası rehabilitasyonun iki net hedefi vardır:

1. Etkilenen bölgeyi işlevine kavuşturmak. 2. Başkalarına bağımlılığı azaltmak.

Program multidisiplinerdir: rehabilitasyon, fizik tedavi (fizyoterapi), uyum eğitimi, zihinsel, sosyal ve işlevsel çalışmalar ile konuşma terapisi.